Олон улсын жишгийг харвал цахилгаан тамхи болон бусад утаагүй никотины бүтээгдэхүүнд ногдуулах онцгой албан татвар нь ихэнх тохиолдолд янжуур тамхинаас доогуур түвшинд тогтоогддог.
Үүний гол үндэслэл нь бүтээгдэхүүний эрсдэлийн ялгааг татварын бодлогод тусгах зарчим юм. Өөрөөр хэлбэл янжуур тамхи нь шаталт, утаа, давирхай, нүүрстөрөгчийн дутуу исэл зэрэг өндөр эрсдэлтэй хүчин зүйлс агуулдаг тул хамгийн өндөр татварын суурь болгон авч үздэг. Харин цахилгаан тамхи, халаадаг тамхи, никотины уут зэрэг бүтээгдэхүүнд харьцангуй бага татвар ногдуулах замаар насанд хүрсэн тамхичдыг илүү бага эрсдэлтэй хувилбар руу шилжих эдийн засгийн хөшүүрэг бий болгодог.
Олон улсын ерөнхий жишгээр янжуур тамхийг 100 хувь гэж үзвэл:
| Бүтээгдэхүүн |
Татварын харьцангуй түвшин |
| Янжуур тамхи |
100 хувь |
| Халаадаг тамхи |
50–80 хувь |
| Цахилгаан тамхи / vape |
30–50 хувь |
| Никотины уут |
20–40 хувь |
Улс орнуудын татварын бүтэц харилцан адилгүй. Зарим улс 1 мл шингэн тутамд, зарим улс никотины агууламжаар, зарим улс жижиглэнгийн үнээр, зарим нь төхөөрөмж эсвэл нэгж бүтээгдэхүүнээр татвар ногдуулдаг. Гэсэн хэдий ч бодлогын түвшинд авч үзвэл цахилгаан тамхины татварын ачааллыг янжуур тамхинаас бага байлгах нь олон улсын нийтлэг чиг хандлага байна.
Жишээлбэл, Их Британи 2026 оноос vape шингэнд тусгай татвар ногдуулахаар болсон ч тамхины татварыг зэрэг нэмэгдүүлж, янжуур тамхи ба vape-ийн үнийн зөрүүг хадгалах бодлого баримталж байна. Шинэ Зеланд халаадаг тамхины онцгой албан татварыг янжуурынхаас 50 хувиар бага түвшинд байлгах шийдвэр гаргасан. Швед цахилгаан тамхи болон бусад никотины бүтээгдэхүүнд тусдаа, бага хэмжээний онцгой татвар ногдуулдаг. ОХУ болон Казахстан мөн цахилгаан тамхины шингэн, халаадаг тамхинд тусдаа татвар ногдуулдаг боловч янжуур тамхитай ижил түвшинд авч үздэггүй.
| Улс |
Янжуур тамхи |
Vape |
Халаадаг тамхи (HTP) |
Никотин уут |
| Их Британи |
100 хувь |
10–30 хувь |
40–60 хувь |
10–30 хувь |
| Шинэ Зеланд |
100 хувь |
10–20 хувь |
30–50 хувь |
10–20 хувь |
| Швед |
100 хувь |
20–40 хувь |
40–60 хувь |
20–40 хувь |
| Итали |
100 хувь |
30–50 хувь |
50–70 хувь |
30–50 хувь |
| Польш |
100 хувь |
30–60 хувь |
50–80 хувь |
30–50 хувь |
| ОХУ |
100 хувь |
20–40 хувь |
50–70 хувь |
20–40 хувь |
| Казахстан |
100 хувь |
20–40 хувь |
50–70 хувь |
20–40 хувь |
Иймээс, Монгол Улсад цахилгаан тамхины татварыг янжуур тамхитай ижил буюу түүнээс өндөр түвшинд тогтоох нь олон улсын эрсдэлд суурилсан татварын жишгээс зөрөх эрсдэлтэй. Харин бодлогын хувьд янжуур тамхийг 100 хувь гэж үзээд цахилгаан тамхины татварыг 30–50 хувийн түвшинд, халаадаг тамхийг 50–80 хувийн түвшинд, никотины уутыг 20–40 хувийн түвшинд тогтоох нь илүү зохистой хувилбар гэж үзэж болно.
Ингэснээр нэг талаас улсын төсөвт татварын орлого төвлөрөх, нөгөө талаас насанд хүрээгүй хэрэглээг хянах, гуравдугаарт насанд хүрсэн тамхичдад янжуураас бага эрсдэлтэй хувилбар руу шилжих эдийн засгийн бодит хөшүүрэг бий болох боломжтой.
Эх сурвалж:
WHO – Report on the Global Tobacco Epidemic
https://www.who.int/teams/health-promotion/tobacco-control/global-tobacco-report
World Bank – Tobacco Tax Reform Resources
https://www.worldbank.org/en/topic/tobacco-control
https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/3d81d739-30aa-5092-9c5b-e0b4b68d40e1
OECD – Consumption Tax Trends
https://www.oecd.org/en/publications/2024/11/consumption-tax-trends-2024_57c7322a.html
European Commission – Excise Duties on Tobacco
https://taxation-customs.ec.europa.eu/taxation/excise-duties/excise-duties-tobacco_en
Tax Foundation – Tobacco and Nicotine Tax Policy
https://taxfoundation.org/topics/cigarette-and-tobacco-taxes/
https://taxfoundation.org/research/all/global/eu-tobacco-excise-tax-directive/
Сэтгэгдэл (1)