“Нохой, муур хоёр найзлаад эхэлбэл тогоочийн эсрэг хуйвалдсаны шинж” гэсэн нэг үг бий. Тэгвэл, МАН, АН хоёр найзлаад эхлэхээр ард түмнийхээ эсрэг хуйвалдаад унадаг нь нохой, муурын үерхэлийг өөрийн эрхгүй санагдуулдаг юм. Ингэхэд нохой, муур хоёрын үерхэл хэзээ ч удаан үргэлжилдэггүйтэй адил МАН, АН хоёрынх ч ялгаагүй байдаг. Эрх ашиг нь нэгдэхээр нийлчихээд, нөгөөхөө хэрэгжүүлсний дараа салдаг. Энэ удаа ч тэгнэ биз. МАН энэ засагт хамтарсан маягтайгаар сонгуульд орж том тэнэгтэнэ гэж байхгүй шүү дээ.

  Энэ хоёр өөрсдийнхөө түүхэнд миний мэдэхийн их, бага хэмжээгээр дөрвөн удаа “бөгжгүй хурим” хийжээ. Эвсч, хамтарч ирсэнийг нь хэлж байгаа юм. Хэн нэгэндээ хайр зарлаад ирэхээрээ их өөр болно оо. Янз янзын нэр өгнө. 62-ын буюу “Бүдүүн бүлэг” гэгчийг хүртэл байгуулж явлаа. Гэвч тун амархан сална. Ганц хэрэлдээд л хэн нэг нь төрхөмдөө буцдаг.

  Ингэхэд  одоогийн энэхүү түр зуурын “нууц амрагууд” хэзээ хэрэлдэж, ээлжит салалтаа хийх вэ гэдэг сонин байна. Өөрөөр хэлбэл “Нохой” МАН, “Муур” АН-ын амраглалд гэсэн үг шүү дээ. Энэ асуултын хариу ч тун удахгүй гарна гэдэгт итгэлтэй байна. Гэхдээ нэг тээг бий. Тэр нь Сонгуулийн хууль. Хэрвээ Сонгуулийн хуулиа тохироод баталчихвал намрын чуулган эхлээд л МАН нөгөөхөө нам авч, өнчин дэрэн дээр нь уйлуулаад үлдээх магадлалтай. Ингэснээр өнгөрсөн 2012 оны сонгуулийн өмнө АН-д “садар самуун, завхай зайдангаараа” дуудуулаад бууриа сахин үлдэж байсан МАН хариугаа авна. Тэгээд ч энэ намынхны АН-тай эвссэн нэг зорилго нь энэ. Хариугаа авах явдал. Хуучин МАХН-аас өвлөгдөж ирсэн хонзонгоо авч байж санаа амардаг хогийн зангаа МАН орхисон гэж бодож байна уу. Үгүй шүү дээ. Хамтарч, хамтарч байгаад хар буурин дээрээ хаягдсан тэр нэгэн өдрийг МАН хэзээ ч мартахгүй.

  Харин энэ удаа АН өөрөө тэднийг гуйж, хариугаа авах сайхан боломжийг нь нээж өгсөн юм. Түүнээс биш МАН улс орныхоо амьдралыг бодсондоо хамтарлаа гэдэг чинь зүгээр л жүжиг. В.Шекспирийн “Гамлет”, “Отелло” жүжгийг нийлүүлээд нэг тайзан дээр тоглож байна гээд л бодчих. Энэ хоёрын өнгөрсөн болоод одоогийн тавьж байгаа энэ жүжгүүдэд өөрийн гэсэн Гамлет, Офелия, Горацио, Мерцелл, Лаэрт, Отелло, Дездемон, Яго, Бьянко, Эмилия бий. Эр нөхрөө нас бараад бараг нэг хоноогүй байхад төрсөн хүүтэйгээ нэг хөнжилд орчихдог эм, эхнэрээ багалзуурдаад алчихдаг эр нөхөртэй адилхан амьтад энэ хоёр намын аль алинд бий шүү дээ, нөхдөө.

 Өдгөө МАН-д нөгөөдүүлийгээ “садар самуун, завхай зайдангаар” нь дуудаж “багалзуурдаж алах” алтан мөч иржээ. МАН-д ч “багалзуурдсан” шалтгааныхаа талаар хэлэх үг зөндөө бий. Энэ намтай эвссэн ч Тавантолгой төслийг луйвардах гэж байхад болиулсан тухай эмгэнэл дүүрэн аялгууг орой бүр хангинуулах болно.  Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар юу ч хийхгүй юм байна гэдэг талаар өглөө бүхэн  хөөргөдөн шуугих болно. Харж л байгаарай. Миний энхрий хайрт МАН-ын төрөлхийн зан ийм л дээ. Бид ч хамтарч байгаад нөхрөө хаялаа гэж харааж загнахгүй. Харин ч, “Болж муусайн юмнууд. Та нар 2012 оны сонгуулийн өмнө яалаа” гээд алгаа хорстол ташин дэмжиж таараа. Энэ бол бидний цусанд байдаг араншин. Харин “нохой” МАН-ын хувьд хаяаад явсан нам нь сонгуульд арай илүү “шаанстай” байдгийг өнгөрсөн сонгуулиар АН харуулсныг араандаа лав зуусан байж таарна. Тиймээс энэ хоёрын ээлжит салалт нэг их удахгүй байх таамаг бий. Тавантолгой төсөл, Сонгуулийн хуулийн асуудлаа шийдчихвэл МАН төрхөмдөө буцахад аль хэдийнэ бэлэн болсон байна.

МАХН юм. Гэхдээ нэгдэхгүй. МАХН-ын Н.Энхбаяр нэгдэх л юм бол МАН хэмээх “мангасын ходоод“ руу ороод нэг мэдэхэд модон жорлонд хэвтэж байхыгаа муухан мэдэлгүй дээ. Ялангуяа Ц.Нямдорж, С.Баяр, У.Хүрэлсүх гээд “найзууд” нь байхад. Гэхдээ эвсч орохыг үгүйсгэхгүй. Хэн хэнд нь шалтгаан бий. Хүсэл мөрөөдөл ч бий.

  МАН ирэх сонгуульд бүрэн ялахын тулд МАХН-тайгаа хэл амаа ололцохгүйгээр амжилт гаргана гэж байхгүйг өнгөрсөн сонгууль мэдрүүлсэн. Түүнээс биш МАН-ынхан ялна гэдэгтээ найдчихаад олбог ширдгэндээ багтахгүй сэгсэлзэж асныг мартаагүй байна. Мөн МАХН ийм их санал хуваачихна гэж зүүдлээ ч үгүй. Гэхдээ өчигдөр бол өчигдөр. Өнөөдөр бол өнөөдөр. МАН-ын ч, МАХН-ын ч хувьд бид ер нь мундаг байгаа шүү гэж бодож суувал том эндүүрэл. Социологийн судалгаа хараад баярлах нь цагаан үүл хараад бороо орно гэж хүлээсэнтэй адил зүйл л дээ. Өдгөө МАН, МАХН-ын рейтинг олон нийтийн дунд тийм ч өндөр байгаа юм биш. Харин ч унасан. МАН-ын рейтингийг унагааж байгаа хүмүүс нь гэвэл энэ намын УИХ дахь зарим нэг ойворгон залуус гэвэл та санал нийлэх үү? Ингэхэд МАН-ын дарга М.Энхболдын ард мафийн том бүлэглэл бий тухай дам яриа улам газар авсаар байгаа болоод Ж.Бадамжунай гэж аль ч намын аргамаг хүлгүүдийн хазаарыг атгасан нэг нөхөр мөн ч олон жил сүүдэрт явна даа гэх яриа шивнэдэг байсан хэмжээнээсээ хальсан харагдана билээ. Мөн С.Баяр, Сү.Батболд, У.Хүрэлсүх гээд хувь нэрээ чамгүй оруулж яваа “гавьяатангууд” бий, бий.

  МАХН-ын гишүүдийн эгнээ ингэхэд өдрөөс өдөрт шингэрч байгааг харь газраас элдвийг өвөртөлж ирэхээр нуугдан сууж буй Н.Энхбаяр зайлуул яаж мэдэх вэ дээ. Ирэх сонгуулиар өнгөрснөөсөө илүү их суудал авчих юмсан гэсэн дүүрэн горьдлого л тээж суугаа шүү дээ. Гэтэл энд үлдсэн нөхдүүд нь түүний намын нэрийг тийм ч өндөрт мандуулж чадахгүй байна. Заримын нь гууль захаасаа аль хэдийнэ цухуйж эхэлжээ. Өөрөөр хэлбэл МАН-даа жийгдээд орох байх газаргүй явахад нь ашгүй МАХН байгуулагдаж, толгойгоо шургуулснаар улстөрийн тавцан дээр дахин гарч ирсэн түүний зуурдын хань болох нөхдүүд өнөөдөр зөвхөн өөрийгөө болгосондоо баярлаад сууж байна. Тэгэхээс ч яахав. Гол зорилго нь биелсэн юм чинь. Дахиад тэдэнд МАН хадаг барихгүй нь тодорхой. МАХН-аас дахин гарч ирэх хөг нь ч өнгөрсөн. Сонгогчид хэдий тэнэг ч бас заримдаа ухаан гаргаад байх шиг харагддаг юм. Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва нар л гэхэд ирэх “наадамд” яаж ч ташуурдаад баян ходоод болно гэдгээ маш сайн мэдэж байгаа. Одоо тэдэнд МАХН хэрэггүй. МАХН-д бас тэд хэрэггүй. МАХН-ын нэр хүнд унахад Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва, Н.Удвал, Г.Шийлэгдамба, УИХ-ын гишүүн О.Баасанхүү, З.Баянсэлэнгэ нар үнэтэй хувь нэмрээ оруулж буйд эрхэм Н.Энхбаярын өмнөөс баяр хүргэе. Яая гэхэв, чадаж байгаа юманд арга байхгүй шүү дээ.

  Гэхдээ сонгогчдын тодорхой хэсэг Н.Энхбаярыг ирэх сонгуульд дэмжинэ. Түүний хаанчлалыг эргэн санасандаа ч тэгж байгаа юм биш. Харин тэр гарч ирээд Ц.Элбэгдорж, Ц.Нямдорж нараас өшөөгөө авч, хөлийг нь мөн гозгонуулаасай гэсэн бодолтой хүмүүс олон байдаг. Бид ч угаасаа бусдын зодолдохыг харах тун дуртай ард түмэн. Шавчихдаг шүү дээ.

  Нэг их бүрхэг байгаа гэх нь хаашаа юм. Гэхдээ цэлийгээд байгаа юмаар маруухан нь хэнд ч тодорхой. Энэ намын ихэнх архагууд нь өдгөө надаас хойш яануу ийнэв ямар хамаатай юм гэсэн байдлаар намдаа хандах болсон харагддаг. Юлий Цезарь нэгэнтээ “Ирлээ. Үзлээ. Яллаа” гэсэн шиг манай АН-ынхны дунд, “Хүслээ, Авлаа. Явлаа” гэсэн сэтгэлтэй хүмүүсийн тоо олширсоор байгаа. Ерөнхийлөгчөөсөө авхуулаад л иймэрхүү утгатай үг хэлдэг. “За, би ч одоо боллоо доо. Үүнэс хойш, түүнэс цааш зүгээр амар тайван жаргах минь” гэсэн утгатай үгийг хэлдэг болсон байна билээ. Мөн их зориг шүү. Энэ бол Францын ван Людовик хэддүгээр нь ч билээ, “Би л болж байвал надаас хойш энэ улс орон ямар байх нь огтхон ч хамаагүй” хэмээн хэлсэнтэй ус агаар мэт адилхан сонсогдоод байдаг юм.

  Ингэхэд сайн муугаараа хэлэгдээд байгаа Н.Алтанхуяг ирэх сонгуульд ялахаа байг гэхэд муугүй санал авчих хэмжээний тун хорлонтой арга хэрэглэх гэж байсан юм шүү. Даанч бүтээгүй. Тэрбээр МАХН-ыг буюу Н.Энхбаярыг намдаа татсан юм. Ингэснээрээ өөр дээрээ гал дуудав. Э.Бат-үүл зэрэг угаасаа муйхардуу аваргууддаа арай л алуулсангүй. Юу гэж тэд Н.Энхбаярыг хашаандаа оруулахав дээ. Тэр ямар Д.Арвин шиг амьтан биш. Гэхдээ л Н.Энхбаяртай нийлсэн бол МАН-ыг хөөрхөн сандаргах байсан нь үнэн. Ямар манайд жинхэнэ үзэл баримтлалаараа нэгдсэн нам гэж байх биш. За тэгээд өөрийн гэсэн үзэл баримтлалтай нам ч гэж байх биш. Нийлж л байдаг, салж л байдаг хорвоо гэдэг шиг болсон газар хэн нь хэнтэйгээ юу яах нь ерөнхийдөө маньдаа бол огт падгүй болсон зүйл шүү дээ.

  Өнөөдрийн өндөрлөгөөс харж байхад АН тун хөгширч байна. Хөгшрөлт энэ намд тун хурдан явагджээ. Мөн ихэнх лидерүүдийн нь тархины судас хатуурснаас хойч үеээ, залуусаа тээр хойно хаячихаа юу даа гэсэн дүр зураг ажиглагддаг. Наад зах нь энэ намын 25 жилийн ойн баярын хурлыг харахгүй юу. Залуус нь зайлуул аргаа бараад “гүндалайдчихсан” зогсч байгаа харагдана лээ. Соёлгүй дээ биш, аргаа барсандаа ингэсэн хэрэг шүү дээ.

  Ирэх сонгууль АН-д дүн тавина. Ерөнхийдөө энэ намыг дэмжигчдын тоо өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгаа шүү. Нам нь сайндаа биш юм. Ардчиллын мөн чанарыг ойлгох бүр, энд тэндэхийн улс гүрнээр тэнэх бүр бид бүхэн өөрийнхөө үнэ цэнийг мэдрэх болсон байна. Ямар нийгэмд, хэний дор бөхөлзөж явсанаа ч санадаг болж. Өөрөөр хэлбэл нэг юманд улайрч туйлшрахаа улам бүр больж байна гэсэн үг. Тиймээс АН-д арай түлхүү санал өгөх магадлал өндөр. Энэ бол ялна гэсэн үг биш шүү. Бусдаасаа арай илүү санал авах боломж байгааг л хэлсэн хэрэг. Харин АН-д бол дүн тавина. Түүнийг нь сонгуулийн дараа мэдээжийн хэрэг мэргэжлийн судлаачид гаргаад ирэх байлгүй дээ.

  Бусад намууд болоод бие даагчдын тухайд ярих хэлэх юм бий. Энэ удаа эрх барьж байгаа болоод хамтарч буй хамгийн том намын тухайд таамгаа дэвшүүллээ. МАН төрхөмдөө буцаж, АН буурин дээрээ үлдэх мөч улам ойртсоор гэвэл та санал нийлэх үү?. Гэхдээ олигархиудынхаа гарт байдаг энэ хоёр намаас ямар ч шийдвэр гаргаж болох талтайг бас мартаж болохгүй. Харин энэ бичвэрийн бус эдгээр намуудын төгсгөл ерөөсөө ойртож байж магадгүй юм шүү. Яагаад гэхээр ард олны дунд, “За даа энэ нам гэдэг юм ч дэмий хог шив дээ” гэх үгс тун тод дуулддаг болсон байна билээ.

Д.Гал