Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх уржигдар АНУ-ын Цагаан Ордны урилгаар мордсон билээ. Түүний айлчлал өчигдөр албан ёсоор эхэллээ.
Тэрбээр АНУ-ын Вашингтон ДС хотноо албан айлчлалын хүрээнд ажилласныхаа дараа Нью-Йорк хотод НҮБ-ын Ерөнхий Ассемблейн хуралд оролцох төлөвлөгөөтэй байгаа. Мөн энэ удаагийн айчлалын бас нэгэн чухал асуудал нь АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорацитай байгуулж буй хоёрдахь компакт гэрээг баталгаажуулах тунхаглалд гарын үсэг зурах явдал юм.
Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард тус улсад болсон ОУВС, Дэлхийн банкны 2018 оны хаврын уулзалтад Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцоод ирсэн. Тодруулбал, энэ үеэр АНУ-ын Мянганы сорилтын сан, ОУВС, Дэлхийн банк, НҮБ-ын уулзалт болсон бөгөөд АНУ-ын Мянганы сорилтын сангаас манай улсад 350 сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлэхээр болсон. Энэ нь хоёр талын гэрээ контрактаар баталгаажих байв. Монгол Улсын Засгийн газар, Мянганы Сорилтын Сангийн ээлжит Компакт гэрээний хүрээнд уг буцалтгүй тусламжийг Улаанбаатар хотын нийт ус хангамжийг нэмэгдүүлэхэд зарцуулах тухай ярьж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, манай улс тус гэрээг үзэглэснээр хаягдал усыг дахин боловсруулах усан хангамжтай болно гэсэн үг.
Мөн мянганы сорилтын сангаас өмнө нь 285 сая долларын буцалтгүй тусламж үзүүлж байсан. Энэ хүрээнд эрүүл мэнд, боловсрол, байгаль орчин, авто зам зэрэг нэн чухал салбарт зургаан төсөл хэрэгжүүлж байгаа талаар УИХ-ын дэд дарга асан С.Баярцогт ярьж байсан бөгөөд санхүүжилтийн зарим хэсгийг агаарын бохирдлыг бууруулах “Цэвэр агаар” төсөлд зарцуулж байв.
Мянганы сорилтын корпорацитай байгуулж буй хоёрдахь компакт гэрээний төсөл хэрэгжсэнээр Улаанбаатар хотын цэвэр усны жилийн нийлүүлэлт 1.8 сая шоо метрээр нэмэгдэж, дөрвөн сая шоо метрт хүрнэ гэж тооцсон байдаг. Мөн аж үйлдвэрийн зориулалтаар хаягдал усыг дахин боловсруулснаар 400 мянган шоо метр цэвэр усыг хэмнэх боломж бүрдэх ба хамгийн сүүлийн үеийн бохир ус цэвэрлэх байгууламжийг суурилуулна. Ингэснээр нийслэлд 52 шинэ худаг, шугам татах зэрэг ажлууд хийгдэх юм. Хаягдал усыг дахин боловсруулж ашигласнаар тэр хэмжээгээр ундны цэвэр усыг хэмнэх болно гэж үзэж байгаа юм.
Мянганы Сорилтын Сангаас Монгол Улсад хэрэгжүүлэх гэж буй ээлжит компакт гэрээ найман зүйл, зургаан хавсралтаас бүрдэж байна. Тус гэрээний хүрээнд Улаанбаатар хотын газрын доорх усны доод эх үүсвэрийг шинээр байгуулах, хаягдал усыг дахин боловсруулж, үйлдвэрийн зориулалтаар ашиглах, усны салбарын тогтвортой байдлыг хангах үйл ажиллагаа зэрэг орж байна.
Түүнчлэн компакт гэрээнд гарын үсэг зурснаар урьдчилсан санхүүжилт болох 28.6 сая ам.долларыг өгөх талаар АНУ-ын МСС-ийн Монголыг хариуцсан багийн ахлагч Жэй Шийрэр өнгөрсөн тавдугаар сарын 31-ны өдөр мэдэгдсэн. Ингэснээр манай улс уг мөнгийг зарцуулах боломжтой болно.
Хаягдал усны байгууламж бидэнд яагаад шаардлагатайг дурдъя. Өнгөрсөн оны гуравдугаар сард эрдэмтэн судлаачид, мэргэжлийн байгууллагынхан “Хаягдал ус-нөөц баялаг” сэдэвт форум зохион байгуулсан. Энэ үеэр хаягдал усыг дахин ашиглаж, шинэ техник технологийг хэрэглээндээ нэвтрүүлсэн аж ахуйн нэгжүүд үзэсгэлэн гаргаж, өөрсдийн технологи, ололт, амжилтаа усны салбарынханд танилцуулсан юм. Хаягдал усыг цэвэршүүлэн үр ашигтай зарцуулж, бусад аж ахуйн нэгж, байгууллагад үлгэр жишээ болж буй М-Си-Эс Кока-Кола компанийн Байгаль орчин хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй хариуцсан менежер М.Энхжаргал “Манай компанийн бизнесийн гол үндэс нь ус. Иймд бизнесийнхээ үндэс болсон усыг хамгаалах хөтөлбөрүүдийг шат дараатай хэрэгжүүлж байна. Үүний тод жишээ бол Хүнсний үйлдвэрүүд дундаас хамгийн анхны хаягдал ус цэвэршүүлэх байгууламжийг 2015 онд ашиглалтад оруулсан явдал юм. Манай Хаягдал Ус Цэвэршүүлэх Байгууламж нь хоногт 2000 шоо метр хаягдал усыг биологийн болон MBR технологийн дагуу шүүн цэвэршүүлдэг. Хаягдал ус цэвэрлэх байгууламжаас гарсан ус нь Монгол Улсын Хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэх цэвэрлэгдсэн бохир усны стандарт болох MNS 4943:2015 стандартад нийцсэн бөгөөд загас амьдрах хүртэл түвшинд цэвэршүүлсэн ус юм. Бид энэ усаа “Нийтийн үйлчилгээний Улаанбаатар нэгтгэл”-д Улаанбаатар хотын ногоон байгууламжийн усалгаа, зам талбай угаалтанд өгч байгаа ба Баянзүрх дүүргийн Онцгой байдлын Гал унтраах хэлтэст ой хээрийн түймэр унтраахад өгөхөөр болсон. Мөн бид өөрийн үйлдвэрийн ногоон байгууламжийн усалгаа болон түгээлтийн машинуудаа угаахад ашиглаж байна” гэж ярьж байсан. Ер нь дэлхийн томоохон улсуудад хаягдал усыг цэвэршүүлж хэрэглэндээ зарцуулдаг болсон. Харин манай улсын хувьд цэвэрлэх байгууламж байгуулахаар хүчээ үзэн, санаагаа уралдуулан ажиллаж байна. Энэ ч утгаараа дээрх тусламжийн санхүүжилтийг уг хүрээнд зарцуулахаар болсон юм. Мөн тус байгууламжийг бүтээхэд дахиад ч ийм хэмжээний мөнгө шаардлагатайг Ерөнхий сайд ярьсан нь бий.
Учир нь сүүлийн жилүүдэд Улаанбаатар хотод төвлөрөлт хэт ихэсч цэвэр усны хомсдол үүсээд байгаа юм. Энэ тухай олон ч яригдсан. Мөн эрдэмтэн, судлаачид ч усны нөөц хомсдож байгаа тухай хэдэнтээ сануулж байсан. Тухайлбал, Усны салбарын эрдэмтэн судлаач, доктор, профессор Д.Баасандорж “Дэлхийн цэвэр усны нөөц 2025 он гэхэд шавхагдана гэсэн тооцоо судалгааг эрдэмтэн судлаачид хийж байгаа. Харин Ази тивийн усны нөөц 2018 онд дуусна. Учир нь дэлхийн хүн амын 60 хувь нь энэ тивд амьдардаг. Дээр нь асар их хэмжээгээр газар тариалан эрхэлдэг усны хэрэглээ өндөртэй бүс нутаг юм. Монгол орны тухайд нэн ядуу усны нөөцтэй 22 орны тоонд ордог” хэмээн хэлсэн байдаг.
Мөн БОНХЯ-ны Усны мониторингийн хэлтсийн дарга Г.Мөнх-Эрдэм “Улаанбаатар хотынхны усны хэрэглээ дээд хэмжээндээ хүрсэн” талаар ярьж байв. Улаанбаатарчууд хоногт дунджаар 300 мянган шоо мерт усыг хэрэглэж байгаа гэсэн тооцоо гарчээ. Энэ нь одоогийн байгаа нөөцийг байж болох бүрэн хэмжээгээр нь ашиглаж байгаа юм.
УИХ-ын өнгөрсөн тавдугаар сарын 4-ний чуулганаар Ерөнхий сайд ус ашиглалтын өнөөгийн байдлын талаар мэдээлэл хийхдээ мөн л цэвэр усны нөөцийн хомсдолын тухай дурдаж байсан. Түүнчлэн дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас усан гадаргын ууршилт Монгол орны хэмжээнд 2016-2035 оны хооронд жилд дундажаар 107-165 мм, 2050 онд 96-364 мм, 2080 онд 150-370 мм тус тус нэмэгдэх хандлагатай уялдан гол мөрний эх болсон мөнх цас, мөсөн гол, мөстлийн хайлалт хурдацтай нэмэгдэж болзошгүй гэж судлаачид үзэж буй аж.
Энэ мэтчилэн усны хомсдол үүсээд байгаа тухай албаны хүмүүсийн дурдсан нь олонтой. Манай улсын хувьд хаягдал усыг дахин боловсруулах усан хангамж маш чухал байгаа нь дээрх албаны хүмүүсийн хэлснээс харагдаж байгаа юм. Тиймээс Ерөнхий сайдын айлчлал бидэнд алс хэтдээ үр өгөөж ихтэй гэсэн үг.
Б.Цэрэнлхам
Сэтгэгдэл (9)