Нээлттэй нийгэм форумаас “Сонгуулийн санхүүжилтийн ил тод байдал, хариуцлага” сэдэвт хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. Уг сэдвийн хүрээнд  доктор Э.Гэрэлт-Одтой ярилцлаа.

-Сонгуулийн санхүүжилтийн ил тод байдал сул байгаа талаар их яригддаг. Энд нөлөөлж байгаа гол хүчин зүйл нь юу байна?

-Улс төрийн намууд хариуцлагагүй, иргэд хуулийн шинэчлэлийг шахаж шаардахгүй байгаа зэрэг нөлөөлж байгаа олон хүчин зүйл байна. Улс төрд мөнгөний нөлөө хүчтэй байгаа юм. Ийм тохиолдолд улс төрийн намын санхүүжилт шударга, одоо мөрдөгдөж буй хуулийн зүйл заалт оновчтой хэрэгжинэ гэхэд итгэж чадахгүй байна. Одоо байгаа, өнгөрсөн түүх туршлагууд ч гэсэн бодитой хэрэгжихгүй байгааг илэрхийлж байна.

-Сонгуулийн хуульд “Тайлангаа өгөөгүй бол дараагийн сонгуульд оролцуулахгүй” гэж заасан байдаг. Энэ арга хэмжээ хэр оновчтой вэ, хэт сул хариуцлага тооцоод байх шиг?

-Би бол чанга зохицуулалт гэж бодохгүй байна. Нэгдүгээрт, энэ арга хэмжээг нэг л удаа авна гэж байгаа. Дэлхийн улс орнуудад бол маш олон төрлийн санкцууд их хэрэглэдэг. Хамгийн эхлээд улсаас өгч байгаа төсөв, санхүүг нь бууруулах, сонгуульд орох эрхийг нь хязгаарлах, торгууль тавьдаг. Улмаар намд байх эрхийг нь хязгаарлах гээд олон шатны хариуцлага байдаг. Би бол зүгээр анхан шатны нэг удаагийн хариуцлага, энд улс төрийн намууд илүү хариуцлагатай хандаад хуулиа дагаж мөрдөх ёстой гэж бодож байна. Энэ нь өөрөө ардчилалд, ил тод байдалд нээлттэй хариуцлагатай байхыг шаардаж байгаа хуулийн заалт. Хууль муу байж болно, муу байсан ч гэсэн бид дагаж мөрддөг л байх ёстой.

-Хэрэгжүүлэх тал дээр тулгамдаад байгаа асуудал нь юу вэ?

-Хуулийн санкц нь муу байна. Улс төрийн намын тухай хуулийг хэрэгжүүлэхийг зөрчих юм бол яах вэ гэдэг зохицуулалт байхгүй байна. Санхүүжилтийг ил тод байлгахын тулд хуулиар шахах механизмууд нь байхгүй, оновчтой биш байгаа учраас л хууль хэрэгжихгүй байна.

-Та сая дэлхийн бусад орны санкцуудаас дурдлаа. Энд Монголын хөрсөн дээр бууж, хэрэгжүүлж болохуйц зохицуулалт байна уу?

-Тэр улсын хууль Монголд тохирно гэж яагаад ч хэлж болохгүй. Би харин дэлхий даяар улсуудын сайн муу туршлагууд, мэдээллийн нэгдсэн баазууд байна. Бид эндээс хараад хэрхэн зохицуулж болох вэ, яаж улс төрийн намуудыг хариуцлагатай болгох вэ, манайд аль тохирох тал дээр бид ярилцах ёстой. Энэ утгаараа энэ нээлттэй асуудал, түүнээс биш тэр улсын туршлагыг аваад хэрэглэх юм бол манайд “ок” болно гэж хэлж болохгүй.

-Таныг улс төрийн намын тухай хуулийн төслийн ажлын хэсгийн дэд хэсэгт ажиллаж байгаа гэсэн. Энд ямар асуудал яригдаж байна. Ямар бодлого шийдвэрийг хэрэгжүүлэхээр ярьж байна?

-Одоо хуулийн үзэл баримтлал боловсрогдоод явж байна. Улс төрийн намуудыг яавал хариуцлагатай, ил тод байлгах, санхүүгээ ил тод тайлагнадаг болгох вэ гэдэг тал дээр одоо саяны заалтуудыг хэрэгжүүлэх гээд явж байна. Сонгуулийн ерөнхий хороонд тайлагнадаг болгоё, Аудит-ын газар энд оролцдог болгоё, энэ чиглэлээр улс төрийн намуудын үүрэг хариуцлага, хэрвээ үүрэг хариуцлага хүлээхгүй бол намдаа тохирсон шийтгэлийг олгодог болгоё гээд яриж байгаа.

-Улс төрийн намуудад хэн хариуцлага тооцох ёстой вэ?  

-Төр хариуцлага тооцох ёстой. Намуудыг төр хяналтдаа байлгахгүй бол болохгүй. Тэгэхээр төрийн ямар байгууллага вэ гэдэг бодох асуудал. Ер нь улс төрийн намуудыг хянахгүй бол манайд хамгийн хяналтгүй байгууллага нь улс төр болоод байна. Тэгэхээр үүний үйл ажиллагааг, санхүүг нь бүхэлд нь хянадаг болгох хэрэгтэй байна.

-Улс төрийн намуудыг төрөөс санхүүждэг болгох тухай яригдаж байгаа. Энэ тухайд та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Би бол улс төрийн намууд төрөөс 100 хувь санхүүжүүлнэ гэж огт ярихгүй байгаа. Байгуулагдсан нам бүр төрөөс санхүүжилт авна гэсэн үг биш. Харин улс төрийн намууд бол сонгогчдоос авсан дэмжлэг дээрээ тулгуурлаад тодорхой квотыг авсан тохиолдолд түүндээ тохирсон итгэлцүүлэлд төрөөс санхүүжилт авах ёстой гэсэн хуулийн төслийн үзэл баримтлалыг боловсруулсан. 2016 онд Ерөнхийлөгчийн санаачилсан барьсан улс төрийн намын тухай хуулийн төсөлд ийм төстэй заалт орсон байгаа.

-Сонгуулийн ерөнхий хороог улстөржиж байгаа талаар шүүмжлэл их байгаа. Энэ талаар таны байр суурь?

-Улстөржиж байгаа талаар хэлж мэдэхгүй байна. Яахав итгэхгүй байгаа байх. Гол шалтгаан нь нэгдүгээрт, томилгоотой нь холбоотой. Магадгүй өнгөрсөн хорин жилийн хугацаанд сонгуулийн байгууллагад итгэл үзүүлэхгүй байсан байж болох юм. Би хувьдаа бол сонгуулийн байгууллагыг цаашид бэхжүүлэх ёстой гэсэн байр суурь байна. Илүү хараат бус байлгах ёстой. Иргэдийн болон улс төрийн намуудыг итгэлийг даахуйц хэмжээний оролцоог хангадаг институц болгохын төлөө ажиллах ёстой. Үүний тулд Сонгуулийн төв байгууллагын тухай хуулийг нэн яаралтай өөрчлөх ёстой.

-Аудитын байгууллагын хараат бус байдлын талаар яригдсан. Үүнийг яаж шийдэх ёстой юм бол?

-Үндэсний аудитын газрыг аль болох хараат бус байлгах хэрэгтэй байна. Ерөнхий аудиторын тогтолцооноос илүү хамтын удирдлагын тогтолцоо руу шилжих юм бол аудитын байгууллага нь өөрөө гаргаж байгаа шийдвэр нь хувь хүний субъектив шинжтэй биш илүү нийтийг хамарсан олон нийтийн дундын шийдвэрүүд гарч болох юм гэсэн саналууд яригдаж байна.

Р.Хишигжаргал