Хүний эрхийн комиссоос УИХ-ын гишүүн асан С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөн хэрэгт буруутгагдсан Т.Чимгээ, Б.Содномдаржаа нарыг эрүүдэн шүүсэн асуудлаар мэдээлэл хийлээ. ХҮЭК-ын дарга Ж.Бямбадорж “Та бүхнийг 2017 оны аравдугаар сарыг эргэн нэг санахыг хүсч байна. Хүүхдийн эрхийн асуудлаар илтгэл бичиж УИХ-д өргөн барьсан. Гэвч хэлэлцэлгүй гурван жил хойш тавьсан. УИХ ажлаа хийхгүй хойргошоох зуур бага насны охин бусдад хүчирхийлүүлж нас барсан. Үүнтэй адил өнөөдөр бидний ярих сэдэв бол эрүү шүүлтийн асуудал. Бид өмнө нь УИХ-д дуу хоолойгоо олон удаа хүргэсэн. 2014 онд УИХ-ын есөн гишүүн санаачилж, УЕП-ын дэргэдэх Мөрдөн байцаах албыг татан буулгасан. Энэ үеэс эрүүдэн шүүх байдал Монголд газар авсан. Өчигдөр ХҮЭК-оос мэдэгдэл гаргасан. Олон нийт энэ мэдэгдлийг дэмжсэн. ХЭҮК-оос нийтдээ 17 илтгэлд бичсэн. Үүний 13-т нь эрүүдэн шүүхийн талаар тусгасан. Гэвч УИХ-аас энэ талаар дорвитой алхам хийгээгүй. Мөрдөн байцаах албыг татан буулгасны дараа янз бүрээр энэ үүргийг оногдуулах гэж оролдсон. Би гайхдаг юм. Яах гэж Мөрдөн байцаах албыг татан буулгасан юм бол. Уг нь хамгийн зөв зохион байгуулалттай байгууллага байсан. Энэ албыг татан буулгасны дараа хууль, хяналтын байгууллагыг ямар байдалтай зохион байгуулсан бэ гэхээр АТГ, ТЕГ, прокурор, цагдаа, шүүх байгууллага нь нэг нэгнийгээ шалгадаг чөтгөрийн тойрог болгосон. Ингэхээр нэгнийхээ аманд орно биз дээ. Энэ бүхэн шийдвэр гаргагчдын хийсэн ажил.

УЕП-ын дэргэдэх Мөрдөн байцаах алба 6109 гомдол хүлээж авснаас эрүүгийн хэрэг үүсгэхээс татгалзаж буцаасан 3900, харьяалалын дагуу шилжүүлсэн 2209 хэрэг байна. Тэд ингэж ажиллаж байсан. Гэтэл өнөөдөр ямар байна. Ихэнх нь гэмт хэрэг бүрэлдэхүүнгүй гэдэг үндэслэлээр хэрэгсэхгүй болж байна.

Дараагийн нэг асуудал нь Монгол Улс хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа хуульдаа олон улсын өмнө гэрээ, конвенцоор хүлээсэн үүргээ биелүүлнэ гэж заасан. 2014 онд хүнийг гутаан доромжлох, эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенцид нэгдсэн. Энэ конвенцийг одоо хүртэл УИХ-аар хэлэлцээгүй байна.

Эрүүдэн шүүхтэй холбоотой асуудлаар бид зөвхөн өнөөдөр ярьж хэлж байгаа юм биш гэдгийг дахин хэлье. С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөн хэрэгт буруутгагдаж байгаа хүмүүсийг эрүүдэн шүүж байна гэдэг гомдол 2015 оны наймдугаар сараас ирсэн. Тухайн үеийн ТЕГ, прокурорын байгууллага, ШШГЕГ-ын дарга нарт хандсан. Нууцын зэрэглэлтэй гэдэг үндэслэлээр бидэн мэдээлэл өгөхөөс татгалздаг байсан. ХЭҮК мөрдөн шалгах ажиллагаанд оролцох эрх хуулиараа олгогдоогүй. Бидний явуулсан бичигт ганцхан удаа хариу ирсэн. Энэ нь нийслэлийн Ерөнхий прокурор Амгаланбаатарын гарын үсэгтэй бичиг.

Эрүүдэн шүүлт ганцхан Б.Соднодармжаа, Т.Чимгээ нарт тохиосон юм биш. Сум, аймагт ийм асуудал өчнөөн бий. Хэлээд хэлээд бидний үгийг тоохгүй байна. Одоо яах вэ. Тиймээс сэтгүүлчдийн дэмжлэг хэрэгтэй байна. 

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийг мэдүүлэг өгөгчийн эсрэг ашиглаж байна. ХЭҮК байгуулагдсан цагаасаа хүний эрх зөрчигдсөн бүхий л асуудалд анхаарал хандуулж, шаардлагатай арга хэмжээ авч ирсэн. Гэхдээ хуулиар олгогдсон эрхийнхээ хүрээнд шүү дээ. Бид шаардах бичиг хүргүүлсэн, албан бичгээр хариу нэхсэн. Хорих ангиудаар явж, судалгаа хийсэн. Цагдан хоригдсон хүмүүсийн нөхцөл байдлыг судалж, хүний эрх зөрчсөн үйлдлийг тухай бүрт нь засч залруулахын төлөө ажиллаж ирсэн. Үүний үр дүнд Цагдан хорих төвүүдийн нөхцөл сайжирсан. Үүнийг олон хүн мэднэ. Наандаж л өрөө бүр камертай болсон. Мэдүүлэг авах өрөөг камержуулсан. Ингэснээр дарамтлах, эрүүдэн шүүхээс урьдчилан сэргийлэх боломжтой болсон. Шинэ хуулиар мөрдөгч шаардлага хангасан өрөөнд мэдүүлэг авна гэж заасан. Ингэхдээ дуу, дүрсний бичлэгийн камерийг мэдүүлэг өгөгчийн нүүр, царай, үйл хөдлөлийг бүрэн харуулна гэж заасан. Үүнээс гадуур мөрдсөн бол хууль бус гэж үзнэ. Гэтэл орон нутагт энэ заалт хэрэгжихгүй байна.

УИХ-ын гишүүн хүртэл ХЭҮК ажиллахгүй байна гэсэн. Гэтэл тэр гишүүн Мөрдөн байцаах албыг татан буулгасан есөн гишүүний нэг нь шүү.

Ингээд ХЭҮК-ын дарга Ж.Бямбадоржоос дараах асуултад хариулт авлаа.

Ж.Бямбадорж: НУУЦЫН ЗЭРЭГЛЭЛТЭЙ БИЧЛЭГИЙГ ҮЗЭХ ЭРХ БИДЭНД БАЙХГҮЙ

-Эрүүдэн шүүж байгаа бичлэгийг УИХ-ын гишүүд өчигдөр үзсэн. ХЭҮК энэ бичлэгийг үзэх эрхтэй юу?

-ХЭҮК нь хэрэг маргааны асуудлыг хүлээж авах эрхгүй. Бичлэгийг үзээгүй. Бидэнд ойгомжтой. Ийм зүйлтэй зөндөө таарсан. Тиймээс л эрүүдэн шүүхийг үгүй хийхийн төлөө ажиллаж ирсэн.

-Мөрдөн байцаах алба байх үед эрүүдэн шүүх явдал үнэхээр бага байсан гэж үү?

-“Айхгүй ч гэсэн аягүй” гэдэг шиг болгоомжтой ханддаг байсан.

-Эрүүдэн шүүсэн гэдэг асуудал сүүлийн хэд хоногт хүчтэй яригдлаа. Танайх үүнээс өмнө яагаад мэдээлэл хийгээгүй юм бэ?

-Нууцын зэрэглэлтэй мэдээллийг задлах эрх бидэнд байхгүй. ХЭҮК нь тухайн хэргийг хариуцсан албан тушаалтанд хандах эрхтэй. Хууль хяналтын байгууллагын удирдлагуудад удаа дараа энэ асуудлаар хандсан. Энд нэг зүйлийг онцолж хэлэхэд цаазын ялтай байсан бол энэ хүмүүс аль хэдийнэ цаазлуулчихсан байхыг үгүйсгэхгүй шүү.
-УИХ-д танайхаас зөвлөмж хүргүүлсэн үү?

-Манайх зөвлөмж хүргүүлсэн. Аргаа барахдаа эрүүдэн шүүлтийн золиос болж хохирсон иргэдийн жишээг дотор нь тусгасан. Үүнийг уншаад дотроо нэг юм бодоосой гэж тэр шүү дээ. Гэтэл эрүү шүүлтээс өөр юм ярьж, хийдэг юм уу гэж УИХ-ын гишүүд нь тавладаг. Ингэж болохгүй. Бага цалинтай, илүү цагаар ажилладаг хүмүүс ингэж болохгүй.

ХЭҮК-ын гишүүн П.Оюунчимэг: ХҮЛЭЭСТЭЙГЭЭ 24 ЦАГ ЗОДУУЛСАН ЗАЛУУ НАС БАРСАН

Эрүүдэн шүүлтийн сандалыг цагдаагийн газраас салбар нэгжүүддээ хуваарилсан байсан. Тухайн үеийн Б.Билэгт дарга байсан. Тухайн үеийн Хууль зүйн сайд асан Х.Тэмүүжинд энэ талаар мэдэгдсэний дараа хэрэглээнээс татсан. Камерын бичлэгийн хувьд олон улсын конвенцид заасны дагуу шалгаж болно.  Гэхдээ нууцын зэрэглэлтэй бичлэгт бид орох эрхгүй. Цагдан хорих төвд маргаан гарвал бид бичлэг үзэх эрхтэй. 2001 онд ХҮЭК байгуулагдсанаасаа хойш эрүүдэн шүүлтийн эсрэг байр сууртай байж, суурь судалгаа хийж, зарим зүйлийг шийдүүлж чадсан. Тодорхой жишээ дурдвал

2000-аад оны үед хэргээ хүлээсэнгүй гэж 24 цаг хүлээстэй нь зодож алсан.

Мөн зургаан жилийн хугацаанд таван иргэний цагдан хорьсон. Энэ хугацаанд хоёр иргэн нь нас барсан. Гурван иргэнд хяналтын шатны шүүхээс цаазын ял өгч, харин Дээд шүүхээс буцаасан. Азаар Баянзүрх дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүгч Батцогт эдгээр иргэдийг цагаатгасан.

Бид нэхэмжлэл гаргаж, 2007 онд эдгээр иргэнд хохиролыг нь барагдуулах шийдвэр гаргуулсан гээд олон хэргийн араас явсан.

Г.Нацаг