Судалгаанд суурилсан их сургууль байгуулах талаар эрдэмтэн судлаач, салбарын мэргэжилтнүүд өөр өөрийн байр сууриа илэрхийлсээр буй. Дэлхийн жишигт судалгааны сургуулийг гурван аргаар байгуулдаг байна. Эрдэмтэн судлаачдын хувьд судалгааны сургууль байгуулах нь их сургуулийн боловсролын чанарыг сайжруулах чухал түлхэц болох талаар хэлж байна. Ингээд гавьяат багш доктор, профессор Д.Бадарчтай ярилцлаа.

-Зөвхөн сургалтын төлбөрөөр санхүүждэг биш судалгааны сургууль байгуулах талаар олон жил яригдлаа. Ер нь судалгааны сургууль ямар байдаг юм бэ?

-БСШУС-ын сайдын шийдвэрээр судалгааны их сургууль байгуулах ажлын хэсэг өнгөрсөн долдугаар сард ажилласан. Ажлын хэсгийн судалгааны дүнгээр төрийн өмчийн найман их сургуулийн орлогын 80 орчим хувь нь сургалтын төлбөрөөс орж ирж байна. Дэлхийн томоохон их сургуулиудын хувьд сургалтын төлбөр орлогын 50 орчим хувь байдаг. Учир нь сургалтын төлбөрийн 70 хувь нь хамааралтай болчихвол тухайн сургуулийн үйл ажиллагаа явуулахад сөргөөр нөлөөлнө гэж үздэг. Нөгөөтэйгүүр, бид энэ дүнг 50 хувьд хүргэе гэвэл судалгааны ажлаа эрчимжүүлэх ёстой. Дэлхийн нийтлэг хандлагаар их сургууль гэдэг улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд дорвитой хувь нэмэр оруулдаг судалгаа сургалтын байгууллага байдаг. Тиймээс дээрх судалгаагаар манай улсын сургуулиуд энэ чиглэл рүү хэрхэн орох вэ гэдгийг судалж үзсэн юм. Бид дэлхийн төвшний судлагааны их сургуультай болох олон арга хэмжээ хэрэгжүүлж байна.

-Судалгааны сургууль байгуулах ямар арга байдаг юм бэ?

-Нэгдүгээрт, өөрийн улсын гол сургуулиудаа санхүүгээр дэмждэг. Хоёрдугаарт, шинээр судалгааны их сургууль байгуулдаг. Гуравдугаарт, одоо байгаа их сургуулиа нэгтгэх замаар судалгааны их сургууль байгуулж болдог. Манай улсад нэгэнтээ тал бүрийн мэргэжлийн хамарсан их сургууль байхгүй учраас тийм хэмжээнд очихын тулд их сургуулиудаа нэгтгэх ёстой. Ингэснээр авьяасын төвлөрөл бий болно.

Хамгийн гол нь одоо байгаа нөхцөл байдлын хувьд эрдэмтэд хамтарч ажиллах, судалгааны ажил хийх бололцоо муу. Нэг сургуульд байгаа лабораторийг нөгөө сургуульд байгаа эрдэмтэд ашиглахад тогтсон механизм, дүрэм журам байдаггүй. Тиймээс их сургуулиудыг нэгтгэвэл Монгол Улс ирэх 15 жилийн дотор дэлхийн 1000 цаашилбал 500 их сургууль дотор багтах бололцоо потенциал байна гэж үзэж байна. Уг нь Монголчуудын оюуны чадавх өндөр шүү дээ. Дэлхийн томоохон компаниудад залуучууд амжилттай ажиллаж байна. Хоёрдугаарт, оюуны спортоор дэлхийд тодорхой амжилт үзүүлж байна. Гуравдугаарт, зөвхөн оюуны спорт гэлтгүй шинжлэх ухаан технологийн спорт тухайлбал, робокон тэмцээнд нэгдүгээр байр эзэллээ. Эдгээрээс харахад манай улсад оюуны потенциал байгаа ч бүтээн байгуулалтаа дэмжиж, төрийн уян хатан бодлого явуулж чадвал манай улс судалгааны их сургуультай болох бололцоо байна гэж үзэж байна.

-Сургуулийн удирдлага, бүтцийн хувьд ямар байх вэ?

-Найман их сургуульд нийт 6000 орчим ажилтан байна. Үүний 2900 нь багш. Өөрөөр хэлбэл, төрийн өмчийн их, дээд сургуулиуд асар хүнд сурталтай байгууллага болчихсон байна. Нэг багшид нэг багш биш хүн оногдоод байна шүү дээ. Гэтэл дэлхийн хандлага бол гурван багшид нэг багш биш хүн оногддог. Тэгж байж уян хатан, оновчтой удирдлагын бүтэцтэй болдог. Бид зохион байгуулалтын арга хэмжээ аваад л орон тоог нь нэмээд л байгаа болохоос биш гүнзгий агуулгын өөрчлөлтийг хийж чадахгүй байна гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн.

-Энэ шийдвэрийг хэрэгжүүллээ гэхэд хэдий хугацаанд үр дүнгээ өгч болох бол?

-Дээрх ажлыг зөвхөн нэг жилийн дотор хэрэгжүүлээд дуусчихгүй. УИХ-ын дарга, байнгын хороо, БСШУСЯ зэрэг байгууллага ойлгож зөв тусгаж, монголд энэ талаар дорвитой өөрчлөлт хийх цаг болжээ гэж хүлээж авсан. Энэ талаар Засгийн газар нэг удаа хэлэлцэн багш нараасаа хэлэлцүүлэг хийж асуу гэсэн үүрэг өгсөн. Үүний дагуу хэлэлцүүлэг хийж эрдэмтэн багш нараасаа асуусан. Багш нарын хувьд эерэг хандлагатай байна лээ. Дэлхийн улс орнуудын жишгийг харахад 10 жилийн хугацаанд зорилт тавин ажиллахад үр дүн гардаг юм байна. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь удаан хугацааны үйл ажиллагаанаас ихээхэн хамааралтай гэсэн үг. Гэхдээ одоо эхлүүлэхгүй бол улам л хугацаа алдана шүү дээ.

-Судалгааны сургууль бий болговол улсын статустай нэг л их сургууль бий болно гэж ойлгох уу?

-Үгүй. Нэг сургууль байх уу хоёр байх уу гэдгийг төр шийднэ. Судлаачдын хувьд байдал ерөнхийд нь ийм байна. Судалгааны их сургуультай байх нь хамгийн зөв зам гэдгийг л судалгаагаар гаргаж өгсөн. Шийдвэр гаргагчид хэрхэн хүлээн авч, ямар хувилбараар гаргахыг мэдэх ёстой.

-Их сургуулиудын сурлагын чанар муу байгаа талаар их ярьдаг. Асуудал нь их сургуулиудад судалгааны ажил хангалттай хөгжөөгүйтэй холбоотой гэж ойлголоо?

-Өнөөдөр судалгааны үр дүн дээр сургалтаа явуулах ёстой. Гэтэл манай улсад багш ямар ном, сурах бичиг, судалгааны материал үзэж судалсан байна түүнийгээ яриад оюутнууд нь тэмдэглэж авах байдлаар сургалт явагдаж байна. Уг нь оюутан ч бай, дөнгөж төрсөн хүүхэд ч бай оюуны чадавхийн хэмжээ адилхан л байдаг. Тийм учраас оюутныг "чи энийг мэдэхгүй" гэж хэлж болохгүй. Багшийн гол үүрэг оюутнуудаа чиглүүлэх, авьяасыг нь хөгжүүлэхэд гүүр болох ётсой.

Б.Лхам