Монголчууд нэг үгэнд их дуртай. Энэ нь хайрлана, хамгаална, аварна гэж. Гэхдээ энэ үгээ хэрэгжүүлэх нэрийн цаана заавал давхар эрх ашиг явсаар ирсэн. Наандаж л тусгай хамгаалалттай газар нутгийг иргэн, аж ахуйн нэгжид ашиглуулах байдлаар давхар хамгааллуулна гэсэн. Энэ бол үе үеийн Ерөнхий сайд болон БОАЖ-ын сайд нарын хэлж, урилж ирсэн зүйл нь. Тэд ч хэлсэндээ хүрсэн. Тусгай хамгаалалттай газруудыг хууль ёсны эзэнтэй болгосон. Эзэд нь ч хүн, амьтан орохоос хамгаалж томоос том гоёмсог хашаа барьсан. Үүнийх нь гороор хамгийн наандаж л Богдхан уулын ам, салаа бүрт байшин барилга сүндэрлэж, боломжийн амьдралтай хүмүүс төвхнөх болсон. Ийм л дүр зураг хөврөөд 20 гаруй жил өнгөрч.

Тэгвэл тусгай хамгаалалттай газар нутагт хууль бусаар барьсан барилга байгууламжийг хууль ёсных болгох тухай хуулийн төслийг өнгөрсөн долоо хоногт УИХ-ын чуулганаар хэлэлцлээ.

Хууль бус зүйлийг хууль ёсных болгон өнгөцхөн шалтгаан нь татвар ногдуулах байдлаар үл хөдлөх гэрчилгээжүүлэх. Өөрөөр хэлбэл, нүглийн нүдийг гурлаар хуурахтай адил гэх юм уу даа. Дээр хэлсэнчлэн, Богдхан уулын Зайсан биш, Яармаг, Арцатын ам, Нүхт, Бага тэнгэр, Туул голын хамгаалалтын бүсэд Монголын хамгийн том гэсэн барилгын компаниуд барилга барьсан. Тусгай хамгаалалттай газар нутаг гэдэг утгаараа барилгынх нь үнэ тэнгэрт хадаж, тэр хэрээрээр барилгын салбарын үнэ ханшийг тогтоосон гэхэд болно. Тиймдээ ч “хоёр гүүрний цаана” гэдэг үг гарсан биз.

Тэгвэл өнгөрсөн долоо хоногт Үл хөдлөх хөрөнгийн албан татварын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг хэлэлцэх эсэхийг УИХ-ын чуулганаар хэлэлцсэн юм. Хуулийн төслийн талаар БОАЖ-ын сайд Н.Цэрэнбат "Дархан цаазат Богдхан уулын орчимд аялал жуучлалын нэрээр хувийн болон нийтийн, худалдаа үйлчилгээний орон сууц олноор баригдсан нь дархан цаазат уулын төлөв байдал, дэглэм горимыг ноцтой зөрчсөн үйлдэл болж байна. Тиймээс энэ зөрчлийг таслан зогсоож, байгалийн унаган төрхийг бий болгохын тулд өмчлөгч, зориулалтаас үл хамаарч иргэнээс нэг м.кв талбайгаас 1000 төгрөг, хуулийн этгээдээс 3000 төгрөгөөр бодож татвар авахаар дээрх хуульд тусгасан" гэв. Хуулийг төслийг хэлэлцэх эсэхээр багагүй хуралдсанаар хуулийн төслийг чуулганаар хэлэлцүүлэх нь зүйтэй гэж үзсэн юм.

Эндээс үзвэл, хууль бус үйлдлийг хууль ёсных болгох хууль буюу Зайсанг зайдагнасан эздүүдэд зориулсан хууль тун удахгүй УИХ-ын чуулганаар батлагдах бололтой.

Хамгийн инээдтэй нь УИХ-ын ээлжит сонгуулиас өмнө ийн чичэрч оруулж ирсэн хуулиар м.кв талбай тутмаас нь 1000-3000 төгрөгийн татвар авахаар тусгаж. Мэдээж сар бүр авах уу, эсвэл жилд нэг удаа юу гэдэг нь хуулийн төсөлд бичигдээгүй байв.

Татвар ногдуулж болно. Гэхдээ хууль зөрчөөд барилга барьж болно. Харин 1000-3000-хан мянган төгрөгийн татвар төлөөрэй гээд ч байгаа юм шиг. Уг нь бүхэл бүтэн улсын хууль тогтоомжийг уландаа гишгэлж, хуулиас давсан эрх мэдлээр далайлгаж, уул нурууг ухаж, мод бутыг нь булгалж, гол усыг нь хааж барилга байшин барьсан атал иймхэн татвар ногдуулах нь арай л даварсан үйлдэл юм шиг. Энэ талаар ч зарим гишүүд хэлж, сануулсан. Гэхдээ Богдхан уулыг нүхэлсэн эзэн, нүхлүүлсэн албан тушаалтанд ямар хариуцлага хүлээлгэх бэ гэдэгт ганцхан хүн дуугарсан. Тэр бол УИХ-ын гишүү М.Билэгт.

М.Билэгт гишүүний хувьд эмнэлэгт барьж, төрд түрээслүүлэх гэсэн овжин бизнесмэн улстөрч гэх муу нэртэй ч уул усаа, нутаг нугаа боддог сэтгэлтэй гишүүний нэг гэхэд болно. Тиймдээ ч хуулийн төсөлд хариуцлагын тогтолцоог заавал оруулж ирэх ёстой гэсэн ганц ч болтугай үг хэлсэнд талархууштай.

Гэтэл бүхэл бүхэн Байгаль орчин, аялал жуучлалын сайдаар ажиллаж байсан Д.Оюунхорол гишүүнээс эхлээд татвар ногдуулах замаар барилга байшин барьдаг үйлдлийг таслан зогсоохоос өөр арга алга гээд суух нь инээдтэй бөгөөд хариуцлагагүй харагдсан.

Угтаа бол салбарын сайдаар ажиллаж байсан хүнд энэ байтугай арга хэмжээ аваад шүүхэд шилжүүлэхийг нь шилжүүлэх боломж бүрэн байсан. Гэвч дорвитой гээд хэлчих алхамгүй байсаар суудлын суудлаасаа буусан.

Эцэстээ “Татвар авчихъя. Тэгээд үл хөдлөх хөрөнгөний гэрчилгээг нь өгчихье” гээд суух нь хэтэрхий хариуцлагагүй үйлдэл.

Өнөөдөр Богдхан уулын нүх сүв бүрт нь гоё сайхан нэртэй, тансаг зэрэглэлийн орд харш сүндэрлэсэн. Тэнд гадаадын баячуудаас эхлээд төрийн болон бизнесийн салбарт дээгүүр нэгэн нь амьдардаг. Эрх мэдэлтэй, эд хөрөнгөтэй нэгэнд зориулж, Хатан Туулын урсацыг хааж, Богдхан уулын өврийг уудалсан хэрэг яван явсаар Зайсан толгой руу орсон. Өдгөө Зайсан толгойн урд бэлээс эхлээд баруун, зүүн, хойд энгэрт барилга байшин шахаж барьж байна. Эцэстээ Зайсан толгой энд байдаг байлаа гэсэн дурсамж яриа үлдвэл гайхах зүйлгүй болох байх. Ийнхүү том толгойтой нэгэн нь хууль зөрчдөг. Тэр үйлдлийг нь Төрийн ордонд тухлагсад хууль ёсных болгодог. Ийм зарчим Монголд байсаар ч ирсэн, байх ч болно. Гагцхүү монголчууд хараа хурц, ухаан саруул байж гэмээнэ энэ мэт үйлдлийг таслан зогсоох учиртай.

Ингээд УИХ-ын гишүүдийн хэлсэн саналыг хүргэе.  

О.Баасанхүү: Хууль зөрчиж барьсан барилгуудад гэрчилгээг нь өгч албан ёсных болгох гэж байгаа юм байна. Аялал жуучлалыг зориулалтаар газар аваад хувийн орон сууц барьчихсан. Хууль зөрчсөн үйлдэл биз дээ. Татвар аваад цаашдаа барилга бариулахгүй байя гэлээ. Хэн нь бариад, хэн нь барьж болдоггүй юм бэ. Барьсан хүн нь хариуцлага хүлээхгүй юү

Н.Цэрэнбат: Хууль зөрчсөн асуудал шүүхэд шийдэгдэхгүй олон жил болж байна. Шүүхийн шийдвэрийг Засгийн газрын гишүүний хувьд биелүүлэх үүрэг хүлээж байна. Тасардаггүй маргааныг эцэслэе, нэг талд нь гаргая гэж оруулж ирсэн. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн зүйл заалтыг тухайн үетэй нь уялдуулж шийдвэр гаргасныг БОАЖ-ын сайд болсныхоо дараа засаж залруулж байна. Гэвч шүүхээс ААН-ийн талд шийдвэр гарч байна. Дээр нь хөрөнгө оруулсан ААН, орон сууц худалдаж авсан иргэдээс маргаан дагуулж байна. Ийм болохоор нь тусгай хамгаалалттай дархан цаазат Богдхан уулын нутаг дэвсгэрт байгаа үл хөдлөхөд ногдуулах албан татвар гэдэг зүйлийг тусгайлан оруулж ирсэн. Бусад дархан цаазат газарт амрах, отоглох зориулалтаар юм бариулахгүй. Зөвшөөрлөө авч чадаагүй олон асуудал яригддаг.

Д.Ганбат: Татварын хэмжээг нэммээр байна. Дархан цаазат газарт барилга барьж болдог гэсэн жишиг бугшлаа. Тэгэхгүй бол харин ч эсрэгээрээ дэмжсэн үйлдэл болох вий.

М.Оюунчимэг: Зайсангийн аманд цэцэрлэг барина гэж газар аваад орон сууц барихаар хашаа барьж байсныг Өргөдлийн байнгын хорооноос зогсоож чадсан. Нийт 54 ААН-ийн зөвшөөрлийг цуцлуулсан. Эрх мэдэлтэй бүлэглэл хууль зөрчиж газар авдаг. Улмаар төрийг хүчгүйдүүлдэг үйлдэл гаарсныг хүлээн зөвшөөрч, аргаа бараад татвар авдаг больё гэж байна. Гэхдээ 1000-3000 төгрөг гэдэг бол бага дүн байна. Байгаль орчныг доройтуулсан хүмүүсээс хэдэн төгрөгийн татвар авах тухай ярих нь зохимжгүй.

Д.Оюунхорол: Н.Цэрэнбат сайдын саналыг дэмжинэ. Зайсан хавьд сууршлын бүс үүссэн. Бүх хүн мэднэ. Үл хөдлөх хөрөнгө худалдаж авсан хэрнээ үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээгээ авч чадааагүй олон иргэн, ААН бий. Зайсанд гэхэд 280 ААН бий. Иргэдийн хувьд 10-20 мянгад хүрсэн. Үнэнтэй нүүр тулах цаг болсон. Энэ хүмүүс үл хөдлөхийн гэрчилгээ байхгүй гэж татвар төлөхгүй байна. Тиймээс үл хөдлөх хөрөнгөний татварыг ямар нэг аргаар авахаас өөр аргагүй. Тусгай хамгаалалтын газарт газар олгосон талаарх судалгаа байдаг. Хэний Засгийн газар байхад, БОАЖ-ын сайд байхдаа гээд нарийн судалгаа бий. Би салбарын сайдаар ажиллаж байхдаа цөөнгүй зөвшөөрлийг цуцалсан.

Б.Бат-Эрдэнэ: Хуулийн төслийг дэмжинэ. Улаанбаатар хотоо тойрсон жаахан ногоо бүсээ хамгаалаач ээ гэж олон удаа санал гаргасан.

Б.Ундармаа: Хуулийн төслийг ерөнхийд нь дэмжинэ. Аялал жуучлалын чиглэлээр ажиллаж байгаа ААН-үүд яах вэ?

М.Билэгт: Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хууль, Ашигт малтмалын тухай хуулийн хүрээнд газар ашиглах, эзэмших эрх авсан хүмүүс нь эрх мэдэлтэй, мэдээлэлд ойр хүмүүсийн танил тал байдаг. 100, 200 га газраас эхлээд уул уулаар нь хашиж, гол горхийг булсан, хашаалсан. Ийм асуудлыг цаашид яах вэ, сайд аа. Аялал жуучлалын зориулалтаар газар аваад орон сууц барьсан хүмүүст үл хөдлөхийн гэрчилгээ өгөх бололтой. Би тэгж ойлголоо. Яг ийм хуулийн төсөл УИХ-аар хэд хэдэн оруулж ирж байсан. Азаар батлаагүй.