11 дүгээр сарын 14. Энэ бол Их эзэн Чингис хааны мэндэлсэн өдөр. Түүнд төрсөн өдрийн мэнд хүргэе.  
Дэлхийн аль ч оронд очсон “Чингисийн монгол” хэмээн цээжээ дэлдэх дуртай бид Чингис хаанаараа хэрхэн бахархаж байна вэ? Түүний төрсөн өдрийг удтал маргалдсаны эцэст эрх биш 11 дүгээр сарын 14 гэж тогтлоо. Төрсөн өдрийг ч яахав ингэсгээд тогтдог байж. Харин таалал төгссөн сар, өдөр нь ч одоо хүртэл эрдэмтэн мэргэдийн дунд маргаан үүсгэээд байгаа гол сэдэв. Ном товхимол дээр 1227 онд таалал төгссөн гэж тэмдэглэгдсэн байдаг ч сар, өдөр нь маргаантай хэвээр.
Ийм байхад монголчууд өнөөдөр түүний “төрсөн өдөр”-ийг тэмдэглэх гэж байна. Харин “Чингис” гэдэг дархлагдаагүй нэр томъёог хэрхэн хэрэглэдэг юм бол. Энэ талаар сонирхлоо.
Манай улс төрийн ууган хүчнүүдээс Ардчилсан нам л Чингис хаанаараа бахархаж, барагтай л “Чингисийн Ардчилсан нам” гэж овоглох нь холгүй байдаг. Үүнд бас олон учир бий. Жишээлбэл, 1206 гэдэг бол тус намын хувьд үнэ цэнэтэй тоо. Анх 1990 оны 12 дугаар сарын 6-ний өдөр таван нам нийлж, Ардчилсан намыг байгуулж, Монгол Улс ардчилсан тогтолцоотой болсон. Энэ ч утгаараа энэ тоо бол АН-ын хувьд чухал. Мөн тус намын иргэдийн санал гомдлыг хүлээн авах утас нь 1206, намын дарга, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийн анхны ном “Ардчилсан засаглал 1206” нэртэй. Гэтэл 1206 онд Чингис хаан зүүн хойд нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол улсыг байгуулсан. Саяхан Эзэн Чингис хааны төрсөн өдрийн тогтоож, 11 дүгээр сарын 14-ийг бүх нийтийн амралтын өдөр болгон өөрчилсөн. Энэ  нөгөө АН-ынхны хийсэн ажлуудын нэг.  

11 дүгээр сарын 14. Энэ бол Их эзэн Чингис хааны мэндэлсэн өдөр. Түүнд төрсөн өдрийн мэнд хүргэе.  
Дэлхийн аль ч оронд очсон “Чингисийн монгол” хэмээн цээжээ дэлдэх дуртай бид Чингис хаанаараа хэрхэн бахархаж байна вэ? Түүний төрсөн өдрийг удтал маргалдсаны эцэст эрх биш 11 дүгээр сарын 14 гэж тогтлоо. Төрсөн өдрийг ч яахав ингэсгээд тогтдог байж. Харин таалал төгссөн сар, өдөр нь ч одоо хүртэл эрдэмтэн мэргэдийн дунд маргаан үүсгэээд байгаа гол сэдэв. Ном товхимол дээр 1227 онд таалал төгссөн гэж тэмдэглэгдсэн байдаг ч сар, өдөр нь маргаантай хэвээр.
Ийм байхад монголчууд өнөөдөр түүний “төрсөн өдөр”-ийг тэмдэглэх гэж байна. Харин “Чингис” гэдэг дархлагдаагүй нэр томъёог хэрхэн хэрэглэдэг юм бол. Энэ талаар сонирхлоо.
Манай улс төрийн ууган хүчнүүдээс Ардчилсан нам л Чингис хаанаараа бахархаж, барагтай л “Чингисийн Ардчилсан нам” гэж овоглох нь холгүй байдаг. Үүнд бас олон учир бий. Жишээлбэл, 1206 гэдэг бол тус намын хувьд үнэ цэнэтэй тоо. Анх 1990 оны 12 дугаар сарын 6-ний өдөр таван нам нийлж, Ардчилсан намыг байгуулж, Монгол Улс ардчилсан тогтолцоотой болсон. Энэ ч утгаараа энэ тоо бол АН-ын хувьд чухал. Мөн тус намын иргэдийн санал гомдлыг хүлээн авах утас нь 1206, намын дарга, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийн анхны ном “Ардчилсан засаглал 1206” нэртэй. Гэтэл 1206 онд Чингис хаан зүүн хойд нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол улсыг байгуулсан. Саяхан Эзэн Чингис хааны төрсөн өдрийн тогтоож, 11 дүгээр сарын 14-ийг бүх нийтийн амралтын өдөр болгон өөрчилсөн. Энэ  нөгөө АН-ынхны хийсэн ажлуудын нэг. 
Үүнээс гадна Эзэн Богд Чингис хааны нэрийг тэнгис гэдэг түрэг үгнээс гаралтай гэдэг ч яг батлагдсан нь үгүй. Дэлхийн талыг эзэлж байсан түүний байлдан дагуулалтын дараагаас энэ аугаа хүний нэр Араб, Туркээс эхлэн  тарж эхэлжээ. Харин Монголд их хаанаас хойш ийм нэртэй хүн цаг үеэсээ  хамаарч их сонирхолтойгоор бүртгэгдсэн байх юм.  Хамгийн анхны Чингис 1933 онд,  дараагийнх нь Халх голын дайны жил буюу 1939 онд  бүртгэгдсэн байна. Түүнээс арван жилийн дараа гурваар нэмэгдэж, 1959 онд таваар өсчээ. 1960-1963 онд хорин гурван Чингис төрсөн нь  Монголын их хааны 800 жилийн ойн дуулиантай холбогдон тухайн цаг үед Чингис хааны талаар ярьж бичсэн хүн бурууддаг байсан ч ийнхүү олноор төрсөн юм. Харин ардчилалын салхи сэвэлзсэн  1990-1999 онд 183 монгол хүүхэд Чингис хааны нэрийг хүртсэн бол  2007 он гэхэд Монголд 385 Чингис  мэндэлжээ. Харин Чингис нэртэй улс төрийн зүтгэлтэн одоо хүртэл бүртгэгдээгүй. Гэхдээ Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжингийн хувьд 1971 онд Төв аймгийн Зуунмод суманд төрсөн. Социалист системтэй байсан манай улсад Тэмүүжин гэдэг нэрийг өгөх нь эр зоригийн дууль байсан гэлтэй.
Мөн “Chinggis khaan royal” нэртэй автомашины загвар гаргах саналыг Үйлдвэр, Хөдөө аж ахуйн сайд Х.Баттулга гаргаж байсан. Түүний энэхүү саналыг “Toyоtа”-ынхан хүлээн зөвшөөрч, санал солилцсон. Харин хэзээ биелэлээ олох нь бүрхэг байгаа.
Үүнээс гадна манай улсад Чингис нэртэй олон сархад байдаг. Үүнд “Хар Чингис”, “Шар Чингис”, “Морьтой Чингис”, “Сүүн Чингис” нэртэй сархадууд манай улсад үйлдвэрлэгдэж, хэрэглээнд хэдийнэ нийцээд байна. Хэрэглэгчдийн хүрээ ганц монголоор дуусахгүй. Учир дэлхийн сархадын наадмуудад байнга л гранпри хүртэж, олон улсад хэрэглэгчидтэй болсон. Гэхдээ хамгий хошин нь түүнийг даруулж уух энергийн ундаа мөн л “Чингис”.
Холын газраас нутгийн зүг жолоо мушгин буухад “Чингис хаан” олон улсын нисэх буудал маань угтана. Хуучин Буянт-Ухаа хэмээн нэрийддэг байсан энэ буудал гэнэт ийнхүү нэрээ өөрчилсөн нь олон улсад улсаа таниулах нэг алхам хэмээн тухайн үед хүмүүс сайшааж байсан.
Мөн “Чингис хаан банк” нь 2001 оны тавдугаар сарын 18-ны өдөр Монгол Улсад анхны гадаадын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай банк болж үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд үндэсний үйлдвэрлэл дэмжсэн, аж үйлдвэр, бүтээн байгуулалт, хөрөнгө оруулалтын томоохон төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлэхэд идэвхтэй оролцож байгаа. Бас тус банк нь нийгмийн сайн сайхны төлөө “Чингис хаан буяны сан”-г үүсгэн байгуулсан ба энэхүү сан нь байнгын үйл ажиллагаа явуулдаг “Тэмүүжин” спорт сургалтын төвөөр дамжуулан чөлөөт бөх, жүдо бөх, ширээний теннис гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр хүүхэд багачуудыг үнэ төлбөргүй сургаж байна.
Бас болоогүй ээ, Их засаг их сургуулийн харъяа “Чингис СООСА” болон “Чингис хаан” дээд сургууль манай улсад мэргэжилтэн бэлтгэж байна. Үүнээс гадна монголын рок урлагт өөрийн гэсэн нэр, мөртэй “Чингис хаан” хамтлаг байдаг. Хамтлагийн ахлагч нь Д.Жаргалсайхан.
Энэхүү жагсаалтыг үргэлжлүүлвэл “Чингис хаан” зочид буудал байна. Улсдаа томоохон, зэрэглэлд тооцогддог  уг буудалд олон улсын хурал семинар болдог ба гадаадын нэр хүндтэй зочид энд л байрладаг.
Би “Чингисийн үр удам, халуун цустай учир яавал ч яачиж мэдэх хүн шүү” гэж сүр бадруулан орилдог их олон нөхдүүд  эх орноор дүүрэн. Түүний нэг бол Чингис хаан академийн Ерөнхийлөгч П.Давааням. Тэрбээр өөрийгөө алтан ургийн хүн хэмээн зарлаж, нэг хэсэгтээ дуулиан тарьсан. Түүний Чингис хаан академи ихэвчлэн Их эзэн Чингис хаантай уулзах тахилгыг л зохион байгуулдаг.
Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит “Чингис хаан” жүдо бөхийн дэлхийн цомын аварга шалгаруулах тэмцээнийг 2010 оноос эхлэн зохион байгуулдаг болсон. Энэ нь бас л гадны улс оронд Монголыг таниулах зорилготой. Уг тэмцээн тамирчдын олипмийн оноогоо цуглуулдаг нэр хүндтэй тэмцээн болжээ.  Өнгөрсөн жил гэхэд энэхүү тэмцээн 33 орны тамирчид ирж оролцсон.
Монголчууд Чингис гэдэг нэрийг ийнхүү хэрэглэж байна. Өнөөдөр гэхэд түүний төрсөн өдөрт зориулж төрсөн өдрийн үдэшлэг “I Loft function house”-д болох гэж байна. Чингис хаанаа хүндэлж баяр тэмдэглэж буй энэ өдрүүдийг зарим нэгэн нь ашиг хонжооны хэрэгслээ болгожээ. Ингэтлээ туйшлрах монголчууд үүнийгээ зогсоох цаг нэгэнт иржээ.