Сандагийн Бямбацогт хэмээх сандайлсан газраа шавар болгоод хутгаж орхидог, УИХ-ын “ахмад” гээч тодотголтой гишүүдийн нэг байдгийг Монголчууд сайн мэддэг. Одоо бүр спикер нь болчихсон Төрийн ордонд түйвээж явна. Мань эр анх баруун бүсээс, УИХ-ын сонгуулийн II тойргоос парламентад хөл тавьж, өл залгав. Түүнийг тойргийн сонгогчид нь болох Ховдчууд анх дан дээлтэй гарсан юм сан, даараа болов уу яагаа бол гэж ихэд санаа тавин саравчилж байсан авч ямба огт зохидоггүй энэ нөхөр 2008 оноос хойш тасралтгүй сонгогдож, “давхар дээл” нөмрөн сонгогчдынхоо “итгэл найдвар”-ыг давуулан биелүүлж аархав.
Давхар дээл нөмрөн гэсний учир нь Ямбацогт маань 20 жил төрд урхагшиж, бүр хуршихдаа бүсээ огт бүслэлгүй өнөөдөртэй золгов. Тэр бүс нь төрийн буюу ард түмний өмнө хүлээсэн үүрэг, өргөсөн тангаргаа үнэнч шударгаар биелүүлэх юм шүү дээ. Тун энгийн. Гэтэл хувиа хэтэрхий борлуулсан нь хар түүх болж, довоо дэндүү шарлуулсан нь төрж өссөн Алтайн уулсаас ч өндөрт цамнаж байна. Шавь нь багшаасаа давдаг ёсон бий ч түүнийг их улс төрд бойтгийг нь сугалан оруулсан Дэмбэрэл зэрэг “Өвгөдийн зөвлөл” нь ч өнгө зүсийг нь танихаа байтал мацаж малтсаар УИХ-ын даргын сэнтийд заларчихсан сууж байна.
Ямбацогт маань парламентад олон сонгогдсон гэдгээрээ толгой цохих бус даргын суудалд олонтаа заларснаараа “ахмад” даргач болоод байгааг сонгогчид анзаардаггүй. Энэ нь түүний улны пропаганда хийдэг хорлогчин авьяаст учир бий авч чухамдаа дарга болон тодорч тухайн салбарыг эрхшээхдээ ард түмнээ ангайлгасан ажил хийхийг огтоос боддоггүйд л гол учир бий. Өөрийн гэсэн өв буюу үнэнч сонгогчдодоо зориулсан Legacy үлдээж үзсэн үү. Сандагийн Бямбацогт гэгч ямбатны сандайлсан газраа өмхий шавар болгоод л орхидог нь алхсан зам мөр бүхнээс нь ханхална. Төрийн байгуулалтын Байнгын хорооны дарга болоход нь төөрч будилах вий гэж танхимын гишүүд нь хүртэл мөрөө хавчиж байсан авч УИХ дахь МАН-ын бүлгээ атгадаг ямбатан болж Нямка даргын хайртай Хууль зүйн яамны дээд сэнтийд “Өвгөдийн зөвлөл”-ийнхөө туслалцаагүйгээр өлхөн морилж орхидог байна. Зам тээврийн сайд хийнэ гэдэг зааны даваанаас ч том “барилдаан” атал төвөггүйхэн барьц сонгоод л заларсан. Бүр Батлан хамгаалахын сайд болсныг нь даргын одонд төрсөн гэх үү, Л.Оюун-Эрдэнийн гонгинон дуу алдсанчлан мөлхсөөр, гутлын хоншоор долоогоод өндийсний “Тавилан юм даа” юу.
Энэ олон онцгой шат дамжлага бүр Монгол Улсыг өлхөн хөгжүүлж, өнгө зүстэй болгож чадах Монгол төрийн өндөр сэнтийнүүд юм. Тэр суудал зайдагнах бүртээ гулгиснаа ч үлдээлгүй бузар муухайгаар л хулдсан. Идээ бээрийг нь ард түмэн, сонгогч олон л залгин гүлдийж үлдсээр байх уу. Их улс төрд хөл тавингуутаа л төрийн авдар руу гараа шургуулж хормойлсон төсөл, тендер, концесс, зээл зэргээ одоо өөрөө ч тоолж барахааргүй болсон. Ойрын жишээ татах гэхэд л ойгүй олон бузар гарынх нь дүрээсүүд. Нөгөө “Вестерн Холд” компаниараа 76 тэрбумын зээл авсан. Цементийн үйлдвэртээ гэсэн хаягтай.
Хөгжлийн банкны зээл нь хөлгүй асуудал тариад эхлэхэд мань эр “цемент гэдэг стратегийн бүтээгдэхүүн болой” гээд зээлээ цэвэр ариунаар салгуулчихав. Чингэж салгуулсны дараа Хөгжлийн банкны зээл нь цемент рүү нь оролгүй дархан цаазат Богд уулын Арцатын аманд данхайлгасан тансаг зэрэглэлийн “Хан төгөл” хаус хотхон болж хувирсанд эрхэм спикерийн ид шид, илбэ жатгын дохиур ажилласны учир жанцан орших шив. Хөшөөтийн уурхайд тарьсан хөнөөлийг нь Ховдчууд байтугай холын Дорнодынхон ч мэддэг болтлоо газар авсан ч С.Бямбацогт даргын суудлаа улам томсгосоор яваагийн тул бузар үйлүүд нь Буянт голынх нь бургасан шугуйн манан шиг замхраад алга болдог жамтай.
С.Бямбацогтын өөрийнх нь хэлснээр бол анх тоосго цохиж, аав ээждээ тусад орохдоо байгуулахаар толгойд нь нэр нь орсон гэгддэг “Нью прогресс групп” ХХК-ийн охин компани болох “Алтайн зам” ХХК, “Алтай строй” ХХК нь Ховд аймгийн Дарви сумын нутагт орших Хөшөөтийн нүүрсний уурхайг орвонгоор нь эргүүлэхийг хариуцдаг юм.
Төрсөн дүү нараа тэндээ залчихсан. Хөшөөтийн асуудал шударгаар сөхөгдсөн ч сайдын эрх ямбаар далайлгасаар чимээгүй болгосон. Монголдоо ланжгарт орох баялагтай Хөшөөтийн уурхайг эзэгнэсэн түүний “Нью прогресс групп” ХХК бол ер нь ланжгар. Харьяандаа “Эм пи петролиум” ХХК гэдэг шатахуун импортын компанитай. Өөрийн Ховд аймагтаа салбаруудтай төдийгүй өмнийн говьд ч хоёр салбартай. Энэ компанийн эцсийн өмчлөгч нь Бямбацогтын Билгүүн гэсэн бүртгэлтэй.
Ашиг сонирхлын зөрчил нь арван зүгт дэлгэрч, албан тушаалаа урвуулан ашиглаж, давуу байдал олгодог хэрэг нь бол Хойд Солонгос, Хятад зэрэг дарангуйлагч дэглэмтэй оронд шууд цаазлуулах ял юм. Ямба нь ялын шошготой. Сандагийн Баянчулууны эцсийн өмчлөгчөөр бүртгүүлсэн түүний хамааралтай “Алтай трест” ХХК нь Эрчим хүчний яамнаас удаа дараагаар 30 тэрбумын тендерийг гудиггүйхэн гэгчийн савардсан баримтууд хэвлэл мэдээллээр залхтал хөвөрсөөр байдаг.
Ховд аймгийн Цэцэг сумын нутагт “Цагаан эрэг” хэмээх улсын тусгай хамгаалалттай газар бий. 2016-2018 онд “Өгөөжтэй өв” гэдэг гоё нэртэй компани арав гаруй тэрбум төгрөгийн гянтболд буюу вольфрамыг хууль бусаар олборлоод хулгайгаар хил давуулсан байдаг. Үүнд мань ямбатны урт гар хэдийнэ оролцож, албан тушаалаа урвуугаар ашиглан, давуу байдал олгочихсныг хэвлэлүүдэд мэдээлсээр байсан.
Дээрх компани нөхөн сэргээлтээр халхавчилж, орон нутгийн удирдлагуудтай гэрээ хийгээд хорь гаруй га газрыг ухчирсан байгаа юм. Яаж дутах вэ, С.Бямбацогтын нэр мөн л хавчуулаастай. Ял зэмлэл хүртэх байтугай бүр УИХ-ын даргын суудалд заларсан шигээ Монголыг яаж залгих вэ гэсэн дараагийн нүүдлээ тохируулж сууна. Тэр УИХ-ын даргын сэнтийд залрангуутаа хөөрхий эжийгээ Ховд аймгийн нисэхийн зурваст мөнгөн аягатай тосуулан, reel хийхийн тулд л нисэхийн онцгой дүрэм журмыг зөрчөөтөхсөн. Эрхэм спикерийн ажлын гараагаа ингэж эхэлсэн ойрын гунигт түүх нь энэ. Арлын японууд, хойгийн Солонгосууд бол аль хэдийнэ араа шүдийг нь сугалан огцруулчих үндэслэл. Системийн хямралд орсон манайд бол “Ээж нь тосоо л биз. Тэгээд яагаад вэ” гэсэн уянгын халилтай хөөрхийлөл. Ийм мянга мянган хөөрхийллийг муйхарлалаар, дарангуйллаар бий болгох аяныг эрхэм спикер хэдийнэ эхлүүлснээ дээрх reel-ийг цацаж буйгаараа нотлов. ХХ зууны дарангуйлагчдын засаглалын гол зэвсэг нь айдас төрүүлэх байв. Үүгээр зогсохгүй үүнийг өдөр бүр мэдрүүлэх гэсэн тулгууртай. Харин С.Бямбацогттонгуудын засаглаж буй ХХI зуунд энэ байдал дүрээ өөрчилсөн. Эдүгээ цагийн лүгзэр удирдлагууд урдаас цор цор хийгээд байвал заавал шоронд хатааж, шонд дүүжлэхгүй.
Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг хориглохгүйгээр, хуруугаар чичлэхгүйгээр эрх мэдлээ хангадаг болоод байгаа. Энэ нь ардчилал нэртэй сонгууль. Парламент нь урьдчилж төлөвлөсөн тохиргоогоор бүрдчихнэ.
О.Цогтгэрэл маягийн сөрөг хүчинтэй. Өөрөөр хэлбэл, арьсаа сольсон дарангуйллын гол онцлог нь айдас бус харин мэдээллийн манипуляци юм. Хүмүүсийг өдөр бүр дарангуйлахын оронд “Энэ Бямбацогтгүйгээр бид цааш алхах аргагүй, тэр л Монголын төрийн эрх барих дээд байгууллагыг тогтвортой авч явна, хамгийн чадварлаг туршлагатай улстөрч, Бямбацогтыг орлох хүн олдохгүй” гэх ойлголтыг олон түмний дунд арилахааргүйгээр бий болгох явдал юм. Ард түмэн бас чиг бүрэн тэнэгрэлд орж, цулгуй цагаан цаас болчихоогүй болохоор “төгс удирдагч биш гэдгийг нь гадарлана ш дээ. Гэвчиг хамгийн боломжит хувилбар бол С.Бямбацогт юм” гэсэн теорем аяндаа бий болно. Яг энэ мэт харагдан жүжиглэж чаддагт түүний заль мэх оршдог. Одоо үүнийгээ сэмээрхэн лавшруулж, хэвлэл мэдээллийнхний дунд эхийгээ reel-дсэн шиг сэжиг төрөм үнэлэмжтэй дэгээ хаяж гохдохоор алх цохин сууж байх шив. Угтаа тэр хоног өнгөрөх тусам эрх зүйн тогтолцоо маань нурж, системд ямар үр дүн үүсгэх, борог амьдралд хэрхэн хэрэгжих нь тодорхойгүй хуулиудыг үйлдвэрлэж буйд толгой гашилган сууж, хяналт хязгаар тавих учиртай.
Тийм байдал огтоос харагдахгүй байна. Хууль тогтоомжийн аюултай инфляци хэдийнэ үүсчихээд байхад батлуулсан хуулиараа уралдах аяныг л өөгшүүлж сууна, энэ спикер! Нөгөө Засгийн газраас гэнэт яаралтай горимоор өргөн мэдүүлж батлуулдаг хуулийн зарим нууц эцэг нь С.Бямбацогт байхад гайхахааргүй түүхтэйг дээр өгүүлсэн бүхний логик нотолно. Чуулган завсарлахаас өмнө баяр наадмын “наастар” ордог. Олон түмний маань аз жаргалын индекс өсчихсөний ар хударгаар ашиг сонирхлын зөрчилтэй олон хуулийг шил дараалуулан батлуулдаг урхагтай болоод удаж байгаа. Энэ наадмын үеэр эл хар нүглийг дахин давтан, үл толгойлоосой гэж залбирах л үлдэв.
Нэгэн цагт тавиул тэжээвэр байсан С.Бямбацотод ямба эдлүүлж огт болохгүй хүн гэдэг нь дээрх паянгаас нь нэвт сүүдэртэнэ. Системийн сүйрлийн загалмайлсан эмгэгүүдийн нэг үнэхээр болчихлоо. Тэр үүгээрээ бол улстөрч биш. Ял завшигч гэдэг шиг ямба завшигч юм. Төрийн гурван өндөрлөг гэж гажуугаар нэрлэсэн ҮАБЗ-ийн нэг сэнтийг нь Сандагийн Бямбацогт сандайлан ямбархлаа. Цаана нь хоёр үлджээ, түүнд... гэж түүний одоогийн үйлдлүүдийг нь “орчуулж” болно. Тэр ийм товтойгоор алсыг саравчилж суугаад гайхах юун.Түүний бүтээсэн гунигт түүхээр Монгол Улсын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь амьсгалсаар байх аваас системийн доройтол маань урсдаг шат шиг чимээгүй уруудсаар хөөрхий хүүхэд ойчсон Заамарын цооног шиг болж хувирна. Хонгилын үзүүрт ядахнаа гэрэл сүүмэлздэг бол цооногийн үзүүрт юу харагддагийг Монгол даяараа сая харцгаасан биз дээ.
О.Балдан-Очир
