Амралтын өдрийн өглөө монгол айлын тогоонд сүүтэй цай буцалж, жижигхэн баншнууд хөвөх нь бидний хувьд энгийн, танил дүр зураг. Гэвч бидний “монгол хоол” хэмээн ойлгодог банш, банштай цайны цаана Монгол, Хятад хоёрын олон зуун жилийн худалдаа, хүн амын шилжилт, соёлын харилцааны түүх нуугдаж байдаг. Банш яг хэзээ Монголд орж ирсэн тухай он, сар заасан тодорхой баримт одоогоор байхгүй. Тиймээс “баншийг Манжууд Монголд авчирсан” гэж шууд дүгнэх нь түүхийн хувьд болгоомжтой хандах шаардлагатай асуудал. Харин банш зэрэг гурилд мах хийж чанах, жигнэх хоолны төрөл Хятадын хойд нутгийн хоолны соёлтой холбоотой бөгөөд Монголд Чин улсын үеийн худалдаа, суурьшил, соёлын харилцаагаар улам дэлгэрсэн байх үндэслэл бий.

1691 онд Халхын ноёд Манж Чин улсын эрхшээлд орсноор Монголын нутаг дэвсгэр Хятадын улс төр, худалдааны орон зайтай илүү нягт холбогджээ. Чин улсын үед Их Хүрээ, Улиастай, Ховд зэрэг худалдааны төвүүдэд хятад худалдаачид, гар урчууд олноор ажиллаж байв. Тэдний хамт гурил, нарийн боов, банш зэрэг Хятадын хот суурингийн хүнсний соёлын элементүүд Монголын нийгэмд нэвтрэх нөхцөл бүрджээ.

Хэл, хоолны соёлын судалгаанууд ч ийм харилцааг тодорхой хэмжээгээр баталдаг. Монгол, Манж, Солонгос хэлний хүнсний нэр томьёог харьцуулсан судалгаанд банш төрлийн хоол болон бусад гурилан хүнс Хятадын соёлын нөлөөгөөр хөрш орнуудад тархсан жишээг авч үзсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл банш нь Монголын нүүдэлчдийн эртний уугуул хоол гэхээсээ илүү хөрш суурин соёлтой харилцах явцад нутагшсан хоолны нэг төрөл байх магадлал өндөр. Улс, үндэстнүүдийн харилцан нөлөөллийн гол баталгаа энэ.

Гэхдээ Монголд орж ирсэн банш тэр хэвээрээ үлдсэнгүй. Монголчууд өөрийн ахуйд тохируулан өөрчилжээ. Хятадын олон төрлийн баншны оронд монголчуудын хэрэглэдэг хонины мах гол орц болж, жижиг хэмжээтэй баншийг чанаж идэх хэв маяг түгсэн байна. XIX зуунд Монголд ажиллаж байсан Жеймс Гилморын тэмдэглэлд жижиглэсэн хонины махыг гурилаар бүрж, чанаж иддэг баншны тухай дурдсан нь тухайн үед банш Монголын хоолны хэрэглээнд хэдийнэ орсныг харуулах сонирхолтой баримт юм.

Харин баншийг монголчуудын сүүтэй цайтай хослуулсан нь илүү өвөрмөц нутагшил болсон. Сүүтэй цай Монголын өдөр тутмын хооллолтын чухал хэсэг байсан учраас баншийг цайнд чанаж, мах, гурил, сүүг нэг дор багтаасан тэжээллэг хоол бий болжээ.

Ингээд өнөөдрийн банштай цай бий болсон байна. Тиймээс үүнийг “Хятадын хоол” эсвэл “эртний цэвэр монгол хоол” гэж туйлшруулахын оронд хөршийн хоолны соёл Монголд нэвтэрч, монголчууд өөрийн ахуй, хүнс, цайны уламжлалтай хослуулан өөриймшүүлсэн хоол гэж ойлгох нь илүү үндэслэлтэй. Өнөөдөр бид банштай цайг амралтын өдрийн дулаан уур амьсгалтай холбодог. Харин нэг аяга цайны цаана Монголын нүүдэлчин ахуй болон хөрш Хятадын суурин соёл олон зууны турш хэрхэн уулзаж, нэг хоол болон хувирсны түүх оршиж байна.

Л.Баяр