“Улс төрд шинэ манлайлагч” зорилтот ТВ төслийн шилдэг оролцогч Чулуун-Эрдэний Ариунаа. СЭЗДС-ийн Бизнесийн удирдлагын магистр, банк-санхүүгийн удирдлага болон дотоод аудитораар мэргэшсэн,төмөр замын инженер мэргэжилтэй. УТШМ төслийн “Хорьт” багийн гишүүн түүнтэй хэдэн хором ярилцлаа.- Та одоо ямар ажил эрхэлдэг билээ?
- Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн “Монхимо” компанид төслийн менежерээр ажилладаг.
- Манлайлагч залуусын төсөлд дэвшүүлж санал болгосон сэдвүүд нэлээд нийтлэг талдаа. Харин та малын ясыг боловсруулах шийдэлтэй ирсэн. Тодруулбал?
-Мастерийн зэрэг хамгаалсан сэдэвтээ суурилж, энэхүү төслийн шалгаруулалтанд шийдлээ бичижоролцсон. Судалгаат эсээндээ, үйл ажиллагаа хэвийн явагдаж буй дотоодын үйлдвэрлэлүүдээс нэг төрлийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг үйлдвэрүүдийг сонгон авч, үйлдвэрийн процесс дахь үлдэгдэл гарцыг хаягдалгүй ашиглах боломжийгхайхаас эхэлсэн. Энэ нь мах боловсруулах үйлдвэрүүд болон мах шулах цехүүдээс хаягдал болж хогийн цэг рүү ачигддаг малын яс байсан юм.
- Төслийн тань шинэлэг санаа нь юу юм бэ?
- Манай улс 1970-1974 ондМах комбинатыг түшиглэн малын яс боловсруулах үйлдвэр барьж,40 гаруй мэргэжилтэнийг Герман улсад сургажбэлтгэсэн. Ингэснээр, ХАА-н газар тариалангийн салбарт нэн шаардлагатай органик бордоог, ясны тосоор ахуйн хэрэглээний саван үйлдвэрлэж, дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангадаг байжээ. Түүгээр ч зогсохгүй сайн чанарын ясны гурилыг ялган авч, Шаазангийн үйлдвэрийг түүхий эдээрхангаж, ясан шаазанг гадаад руу экспортоор гаргадаг үе байсан.Гэтэл зах зээлийн шилжилтийн үед олон үйлдвэрүүд хаалгаа барьсанаас биологийн үнэт түүхий эд болох малын яс хог хаягдлын төрөл болж хувирсан нь харамсалтай. МАА-н салбарыг хөгжүүлэгч улс орнууд малын гаралтай хог хаягдлыг боловсруулах технологийн дэвшлээрээ өрсөлдөж байхад, манай улс 45 сая толгой малтай, жилд хүнсэндээ 8 сая толгой мал хэрэглэдгээс жилд 1 сая тонн малын яс гардаг байтал,түүнийг үйлдвэрлэлийн түүхий эд болгон ашиглахгүй цаг алдсаарбайгааг асуудал болгон гаргаж ирэхийг зорьсон. Судалгаагаар, улсын хэмжээнднийт мах боловсруулах 43 үйлдвэр байдаг технологийн хүчин чадлынхаа 38 хувийг ашиглаж байна. Эдгээр үйлдвэрүүд сул зогсож буй ашиглагдахгүй байгаа тоног төхөөрөмжөө эргэлтэнд оруулж, хаягдалгүй үйлдвэрлэл рүү шилжвэл, нэг талдаа ажлын байр нэмэгдэх нөгөө талдаа зах зээлд эрэлт ихтэй газар тариалан болон хүлэмжийн ногоо, таримал ургамлыг бордох биологийн органик бордоог үйлдвэрлэх боломж бүрэн бий нь харагдсан.
- Төслөө хэрэгжүүлж чадна гэдэгтээ хэр итгэлтэй байна?
- Судалгааны явцад Чингис бондын 888 төсөлд яс боловсруулах үйлдвэр барих 2 төсөл хамрагдсан байсан. Нэлээдгүй хөрөнгө шаардсан нэг төсөлд тандалтын судалгаа хийхэд, Хятадаас бутлагч машин оруулж ирээд, анхан шатны боловсруулалт хийсэн малын яснаас гаргаж авсан түүхий эдээ шууд гадагшаа гаргах чиглэл барьсан нь анзаарагдсан. Эцсийн бүтээгдэхүүн болох бордооны дотоодын эрэлт, хэрэгцээ жилд 40,2 тэрбум төгрөг байхад шүү дээ. Гэтэл малын ясыг бохирдож муудахаас өмнө мах боловсруулах үйлдвэр болон мах худалдаалах төвлөрсөн захууд болох Дэнжийн 1000, Хүчит шонхороос гарч буй ясны чанарыг алдагдуулахгүй бүрэн боловсруулалт хийвэл дэлхийд эрэлт хэрэгцээтэй пептон, желатин зэрэг өндөр үнэтэй түүхий эдийг ялган авах боломж ихтэй. Учир нь монгол малын ясны найрлагат минерал эрдэс бодисын хэмжээ жишээлбэл, солонгос адууны ясны найрлагаас даруй 5 дахин чанарлаг байдаг нь судалгаагаар нотлогдсон байдаг. Цаасан дээр буусан төсөл минь олны анхааралд хүрч,үйлдвэржилтийг дэмжих хөтөлбөрийн хүрээнд дэмжигдэн үйл хэрэг болбол малын яс хог хаягдал байхаа болино. Цаашлаад шил лааз цуглуулах цэгүүдэд малын ясыг үнэлж авдаг болчихвол, жилд хэдэн тэрбум доллараар худалдан авдаг импортын савангийн хэмжээ багасах, ХАА-н нэн хэрэгцээт органик бордоогоор дотоодын зах зээлээ хангах цаг ойрхон гэж төсөөлдөг.
- Та бусад оролцогч нараа бодвол ойрхон гэртэй. Харьж амжиж байна уу?
- Би арван жилээ Багануур дүүрэгт төгссөн. Их сургуулиа төгсөөд хотод суурьшсан. Ажил маань Багануурт байрладаг болохоор ирж очоод явж байна даа.
- Төсөлд оролцохын тулд ажлаа яаж зохицуулсан бэ?
- Энэ ажилдаа ороод сар гаран болж байхад, төслийн II шатанд тэнцсэнийг мэдэгдсэн. Тэр үед ерөнхий захиралын хамт томилолтоор явж таарсан тул учир байдлаа хэлэхэд, ихэд дэмжиж хүлээж авсанд баяртай явдаг. Төслийн III шат эхэлсэнээс хойш 20 гаран хоногийн турш өдөр нь төслийн арга хэмжээнд оролцоно. Тараад ажил руугаа очиж, өдрийн хийх ёстой ажлаа үргэлжлүүлэн хийдэг байлаа. Хааяа өглөө болтол ажиллаад, шууд Удирдлагын академийн хичээлдээ сууна. Гэвч хичээл дээр нойрмоглож, сонирхолтой хичээлүүдэд идэвхгүй оролцох тал руугаа болонгуут нь ажлаасаа цалингүй чөлөө авахаар шийдсэн.
- Цалингүй хагас жил явах хүндрэлтэй биш үү?
- Мөнгөний үнэ цэнийг улам ихээр ойлгож эхэлж байна. Хэмнээд амьдарч сурч байгаа. Саявтар БНСУ-ын анхны эмэгтэй ерөнхийлөгч Пак Гынхегийн намтарыг уншаад энэ тал дээр нэлээд сургамж аваад урамтай байгаа шүү.
-Шилдэг гучид үлдэх найдвар хэр байна вэ?
- Анх Шилдэг-90 тэйгээ танилцсаны дараа багийн зохион байгуулалтанд орж, сорил даалгавар биелүүлж эхлэх үед мэдлэгийн түвшин, ур чадвараараа өрсөлдөнө хэмээн өөртөө итгэлтэй байлаа. Гэвч төслийг удирдах албаны төлөвлөгөө, зохион байгуулалтын дагуу Удирдлагын академи, Илтгэх урлагийн сургалтанд хамрагдах, мэтгэлцэх арга барилд суралцах зэрэг чадваржуулах сургалтуудаар оролцогч нарыг боловсруулах явцад анхны “бардам” бодолд минь өөрчлөлт орсон. Мэдлэг дундрашгүй, хүний нөөц бололцоо хязгааргүй юм байна гэдгийг алхам тутамдаа ухаарч, суралцсаар л явна. Мэдлэг, ур чадвараас гадна төслийн зүгээс олгож буй сургалтуудаас өөрийгөө илэрхийлэх ур чадвар, манлайлалын арга ухаан зэрэг аливаа мэдлэг, мэдээллийг маш түргэн хугацаанд өөртөө шингээж боловсруулаад өрсөлдөөнт сорил, даалгавартаа хэрхэн ашиглаж чадах самбаа, хурд, багаар ажиллах чадвараас шалтгаалж, Шилдэг-30 д үлдэх эсэх минь шийдэгдэх болов уу.
- Эхний хасалтыг залуус янз бүрээр хүлээж авсан. Таны хувьд?
-Баг доторх хасалтын дүрэм нэлээд амаргүй сорил байлаа. Хамт олон гэдэг сэтгэлээр хандаж байсан нэгнээбагаасаа хасна гэж онцлох, бүүр гурван хүний нэрийг цохно гэдэг төслийн явцад тулгарсан хүнд үе байсан. Багийн хасалт ойртох тусам нойр хүрэхгүй, сэтгэл зовиуртай. Харин хасалтын даалгаврын ард гарсаны дараа суралцах шаардлагатай давааны нэг байжээ гэж бодогдож байсан шүү. Дараа нь нэвтрүүлгээ үзэж байхад, багийн гишүүн Ренчинбумба өөрийгөө хасна гэж хэлэхийг сонсоод зогтуссан. Хүн эхлээд өөртөө дүн шинжилгээ хийж, дараа нь бусдад шүүмжлэлтэй хандах учиртай атал би зөвхөн бусдаас алдааг хайж, бусдыг хасах гэж байсандаа их ичсэн.
-Оролцогч нар олон нийтэд танигдаж эхэлсэн. Хувь хүнд ирэх олон нийтийн хандлагыг хэрхэн мэдэрч байна вэ?
-Ямар нэг хэмжээгээр олонд танигдаж эхэлсэн нь ажиглагддаг. Төсөл эхлээд удаагүй байхад, УТШМ гэдэг нэрэнд сүрдэх маягтай ханддаг байсан бол одоо энэхүү төслийнхөө нэрийг өндөрт өргөхийг чин сэтгэлээсээ хичээх болж, өөрийн үг яриа, алхам бүрээ тэр ч байтугай хувцаслалтандаа ч анхаарах болсон. Бусдын анхааралд өртөх сайхан ч тэр чинээгээр үүрэг хариуцлага дагаад ирдэг юм байна.
- Баярлалаа, танд амжилт хүсье. Бусад оролцогч нартаа хандаж юу хэлэх вэ?
- Төсөлд оролцох шийдвэр гаргахад хоёр хүчин зүйл нөлөөлсөн. Реклам намайг сэдэлжүүлж байсан ч, Кератив клубын гишүүдийн оролцсон нэвтрүүлгийг үзээд төслийг хэрэгжүүлэх шаардлага, зорилго санаанд нийцсэн учраас төсөлд оролцох шийдвэрийг гаргасан. Шийдвэр минь зөв байжээ гэдгийг төсөлд оролцох цаг мөч бүртээ мэдэрч байна. Эдийн засагчаас салбар бүрийн мэдлэгийг шаарддаг бол улс төрч болохыг хүсэгч нараас тал бүрийн мэдлэгээс гадна бусдын төлөө гэсэн чин эрмэлзэл, гуйвашгүй чигч зан чанар, мятрашгүй дайчин байдлыг шаарддагаараа онцлог юм байна. Эдгээр чанарууд миний дотор идэвхгүй оршиж байсанг сэрээж буйдаа олзуурхдаг. Бусад шилдэг оролцогчид маань ч өөрийгөө шинээр танин мэдэж өөрчлөгдөж байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна.
Эцэст нь хэлэхэд, давтагдашгүй араншин, төлөвшилтэй 90 хүнийг нэг багц “сум” мэт эвлүүлэн, чанаржуулж яваа УТШМ төслийг санаачлагч, хэрэгжүүлэгч, дэмжигч байгууллага, гүйцэтгэх албаны багийнхандаа талархалаа илэрхийлье.
Ярилцсанд баярлалаа.
