УИХ-ын Хууль зүйн болон Аюулгүй байдал, гадаад болдогын байнгын хорооны хамтарсан хуралдаанаар өчигдөр Монгол Улсын Хилийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцсэн. Анх өргөн барьсан үеэсээ олны анхаарлыг татаад байсан эл асуудлын талаар хэн юу хэлснийг хүргэж байна. 

УИХ-ын гишүүн Ц.Нямдорж: Хилийн бүсийг байхгүй болгосон асуудлыг буруу гэсэн шүүмжлэл гарсан. Тиймээс бид хилийн бүсийн хэмжээг Хил хамгаалах байгууллагын дарга Хилийн сумын Засаг дарга нартай хэлэлцэж байгаад тогтооно. Хилийн бүсийг 100 км байхаар тогтсон. Зарчмын зөрүүтэй санал гарч байгаа. Хил хамгаалах байгууллага 90 жилийн түүхтэй. Хилийн боомтуудад үйл ажиллагаа явуулдаг чухал онцлогтой. Гадаадын иргэн харьяатын газрыг би Хуульзүйн сайд байхдаа байгуулсан.  Хил хамгаалах байгууллага тайван цагт зэвсэгт хүчний үүрэг гүйцэтгэхгүй. Хилийн хуулиар Хил хамгаалах байгууллага бараа таваарт үзлэг хийдгийг болиулж байна. Тээврийн хэрэгсэл болон зорчигчийн бичиг баримтад үзлэг хийнэ. 

Хил хамгаалах байгууллага хил дээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Тэнд үйл ажиллагаа явуулбал тусгай хэрэгслээ хэрэглэдэг. Зөвхөн хилийн боомт дээр шаардлагатай тохиолдолд тусгай хэрэгсэл хэрэглэдэг. Хилийн боомтууд дээр хил хамгааллахын ангиуд гаргаж байгаа. Тэнд олон хүнийг хамарсан үймээн болбол цагдаа оролцуулах заалттай байдаг. Хил хамгаалах байгууллага тэргүүн дарга, дэд даргатай байна. Тэр албан тушаалд нь генерал цол олгож байхаар заалт орж ирсэн байгаа.  Агаарын хилийн зөрчлийн талаар Агаарын цэрэг мэдээлэл өгч байхаар зохицуулсан. Гадаадын иргэн харъяатын алба өөрийнхөө хуулиар гадаадын иргэдийг оруулж гаргах ажлаа хариуцна. Үүнд хилийнхэн оролцохгүй. Гол хөдөлгөөн хийгддэг Буянт-Ухаа, Алтанбулаг, Замын-Үүд зэрэг газарт гадаадын иргэнтэй холбоотой асуудал Гадаадын иргэн харъяатын дагуу явна.

УИХ-ын гишүүн Н.Оюундарь: Хилийн тухай хууль тусгагдаагүй ганц, нэг саналыг нэмж хэлмээр санагдаж байгаа. Хил орчмын нутаг дэвсгэрийг 100 км гэж тодорхойлсон. Тухайлбал, манай Сэлэнгэ аймагт хилээсээ Уялга хүртэл 28 км, Хүдэрийн араас 25 км, Моностойгоос 15 км Ерөө, Хүдэр, Түшиг, Алтанбулаг сум тэр чигээрээ энэ 100 км т орж байгаа. Тиймээс 100 км хэрхэвч байж болохгүй. Дахиж бодолцох нь зүйтэй болов уу. Дэлхийн улс орнуудын хил хамгаалах үндсэн арга хэрэгсэл нь хилийн тагнуулын гүйцэтгэх ажиллагаа байдаг. Үүнийгээ тусгаж өгөх ёстой болов уу. Хил хамгаалах байгууллага маань аюулгүй байдлыг хангахаас гадна үйлчилгээний байгууллага болох ёстой. Хилээр нэвтэрч байгаа бусад улс орны иргэдийг болон өөрийн улсын иргэдийг хилээр нэвтрүүлэхэд нааштай үйлчлэх тэр дундаа хүнд суртал, дугаарлалыг нь багасгах тал дээр чармайж ажиллах ёстой болов уу. Гадаадын иргэний харъяатын газартай холбоотой асуудлуудыг ор тас хассан байна. Монгол хилийг нэвтэрч байгаа гадаадын иргэнд визний болон хил зөрчих асуудлууд гарна. Тэгэхээр гадаадын иргэн харъяатын газар маань Хил хамгаалах байгууллагын ажлыг зайлшгүй хийх ёстой.

УИХ-ын гишүүн Б.Дэлгэрсайхан: Хилийн цэргийг гадаадын иргэн харъяатын газрын хил нэвтэрдэг шалганд шилжүүлсэн нь зөв зүйтэй байсан гэж УИХ-ын гишүүн Б.Пүрэвдорж хэлээд байна. Үүнээс болоод хилийн зөрчил маш их гардаг болсон. Манай улс хоёр хөрштэйгээ хуурай газраар хиллэдэг. Хоёр хөршийн дунд нэг л хил гэж байдаг. Монгол Улс нэг талаар ОХУ, нөгөө талдаа БНХАУ-тай хилийн дэглэмийн болон боомтын дэглэмийн гэрээний дагуу ажилладаг. Энэ гэрээг Хилийн байгууллага нь очиж хийдэг. Гэтэл 2013 онд Хилийн боомтын тухай хууль батлагдсанаас хойш үүнийг энгийн албан хаагчид гүйцэтгэдэг болсноос хойш хоёр хөрштэйгээ хилийн асуудлаа шийдвэрлэж чадахаа байсан. Хил зөрчил, хилийн асуудал, тээврийн хэрэгслийг шалгах асуудал энгийн байгууллагад очсоноос болж шалгагдахаа байсан. Вагоноор олон шарил орж ирсэн гэж байгаа. Гэтэл юбка өмссөн вагоны шалгагч нар шалгаж чадахгүй болсон. Гадаадын иргэн харъяатын газар шалган нэвтрүүлэх ажлыг хийснээс болж ийм зөрчил гарч байна. Бас олон хүн ажилгүй болсон. Тэгэхээр үүнийг хуучнаар нь болгочих хэрэгтэй. Вагон, машиныг шалгахгүй болчихсон шүү дээ. Хилийн бүсийг 100 км гэж тогтоох нь зөв. Гэхдээ энэ зайнд сумдууд орчихож байгаа юм. Хилийн бүс рүү нэвтрэхийн тулд бөөн хүнд суртлаар бичиг энэ тэр авах хэрэг гардаг.

УИХ-ын гишүүн Ц.Цогзолмаа: Энэ хуулийг хэлэлцэж байгаа энэ үед олон улсын гиополетикийн нөхцөл байдал хүнд байна. Тиймээс цаашдаа хуульэрх зүйн хүрээнд хил хамгаалах асуудлаар үүрэг хүлээж байгаа төрийн байгууллагынхаа үүрэг, статус хоорондын уялдаа холбооны зохицуулалтыг тодорхой болгохын тулд энэ хууль гарч байгаа гэж ойлгож байгаа. Тийм учраас орхигдсон байгаа 17/4 гэсэн гадаадын иргэн харъяатын байгууллагыг нэмж оруулах саналыг онцгойлон анхаараасай гэдэг саналыг хэлж байна.

100 хүртэл км гэж бичсэн хуулийн хэллэгийг ойлгож байна. Гэхдээ энд тодорхой тайлбар өгөхгүй бол дараа нь ямар нэгэн маргаан үүсэх, хууль хэрэгжээд ирэхээр хүртэл доторход чинь орж байгаан гээд асуудал үүсч магадгүй. Тиймээс хуулийн хэлэлцүүлгийн явцад тодорхой болгож асуудлыг нэг тийш нь шийдээсэй гэдэг саналыг хэлэхийг хүсч байна. Мөн энэ салбарт ажиллаж байгаа, хил хамгаалах байгууллага түүний харъяа байгуулдлагад ажиллаж байгаа ажиллагсдын нөхцөл байдлыг сайжруулах тал дээр бодлогын хувьд төр анхаарах цаг болсон. Дэлхийн улс орнуудад хил гаалиар орж гарч байгаа үйлчилгээн дээр үзүүлж байгаа хөнгөлттэй байдал, ажлыг шуурхайлсан байдал, тенхик технологийг ашиглаж байгаа зэрэг нөхцөл дээр өнөөдөр монголын төр анхаарлаа хандуулж хөрөнгө мөнгө, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлээд аюулгүй байдлаа хангах хил агаарын орчмыг хамгаалах зүйл дээр хуулиа баталсантай холбогдуулаад техник технологи хөрөнгийн шийдлийг нь шийдэж өгөх нь өнөдөөр цагаа олсон асуудал мөн байх.

ХХЕГ-ын дарга Ц.Сэргэлэн: Хил орчмын нутаг дэвсгэр, хилийн бүс, хилийн зурвас гэсэн гурван ухагдахуун байгаа. Хилийн бүсэд нэвтрэхийн тулд Хил хамгаалах байгууллага зөвшөөрөл өгдөг хуулийн заалт байсан юм. Хориглосон заалт байхгүй мөртлөө Хил хамгаалах байгууллагаас зөвшөөрөл авдгийг болъё гэсэн санал орж ирсэн. Хил орчмы бүс нутаг гэдгийг хөрш оронтой хиллэж байгаа сумдыг хэлнэ гэж заасан байлаа. 100 км гэсэн заалт байхгүй байсан. Хилийн бүсэд үйл ажиллагаа явуулахыг хориглосон заалт байхгүй. Зөвхөн хилийн бүсэд нэвтрэхэд л зөвшөөрөл авдаг.  

Б.Энхжин