Монголын үндэсний бөхийн өнөө, одоо, ирээдүй сэдэвт анхдугаар форм боллоо. Форумд XX зууны манлай монгол бөх, Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх байр сууриа илэрхийлсэн юм.

-Монгол бөх шинжлэх ухаан талаасаа их хоцорч байна. Бөхөд хэн хэд түрүүлэх нь өөр асуудал. Нэг аавын хүү төрүүлдэг л ажил. Би шинжлэх ухааныг нь хөгжүүлэх хэрэгтэй гэсэн шийдвэртэй байгаа. Миний монгол бөхөд нэвтрүүлсэн анхны шинжлэх ухааны туршилтын ажил нь “Шонхор” клуб байлаа. 1988 онд байгуулахдаа шилмэл 21 хүүхэд цуглуулж, монгол бөхийн баридааны арга мэх, барилдах чадварыг дэлхийн сонгодог барилдаантай хослуулж болох эсэх, харилцан нөлөөлөл ямар байгааг судалсан.

Чөлөөт бөхийн мэхийг үндэсний бөхөд, үндэсний бөхийн мэхийг чөлөөт бөхөд хийх нь ямар нөлөөлөл байгааг судлахад монгол бөх бол дэлхийн сонгодог барилдааны суурь юм гэдэг судалгаа гаргасан. Миний байгуулсан клубээс дархан аварга, арслан, гарьд, заан, харцага, начин цолтон болон дэлхийн хэмжээний бөх төрөн гарлаа. 21 хүүхдээс нэг нь бэртгэл гэмтэл авч, бас нэг хүүхэд ар гэрийн гачигдлаас болж нутаг буцсан юм. 19 хүүхэд чөлөөт бөх, үндэсний бөхийн төрөлд тодорхой хэмжээний амжилт үзүүлжээ. Цаашлаад багш, дасгалжуулагч бэлтгэсэн. Мөн нутгархах үзэл дээр нь менежмент хийж, бөхийн анхны гал байгуулсан нь “Увс нуур” гал юм. Энэ менежмент цар хүрээгээ тэлж, өдгөө 21 аймаг тус бүр бөхийн галтай болсон байна

Бөхийн гал байгуулсан ажлаа би Монгол бөхөд оруулсан дэвшил гэж бодож явдаг. Хүмүүс юу гэж дүгнэх нь хамаа алга.

Манай бөхчүүд оюун ухаан, боловсролын хувьд чамлагдахааргүй. Аварга, арслан цолтой хүмүүстэй ярихаар нэг өөр байдаг. Аливааг танин мэдэх, буурь суурьтай хандах, ноён нуруутай байдаг юм. Монгол бөхийг судлахаар агуу соёл гэдэг нь тодордог. Өмнөх аваргууд “аварга хүн аваргаараа төрдөг” гэж хэлэхэд нь би маргаж байлаа. Хэн бэлтгэл сургуулилт сайн хийсэн нь аварга болохгүй яадаг юм гээд багштайгаа хүртэл маргасан удаатай. Тэгээд бөх судлаад ирэхийн цагт тэдний хэлсэн үнэн болж таарсан. Аварга төрдөг юм байна. Соёл иргэншлийг дуртай ард түмэн бий болгодоггүй юм. Урт удаан хугацааг туулж, амьдрал тэмцэл, аж ахуйтай холбогдсон, соёл, зан заншил, хүсэл мөрөөдөл нь нүүдлийн соёлтойгоо сүлжилдсэн үйл явдал болдог байна.

Монгол бөх бол нүүдлийн соёл иргэншилтэй хамт хөгжиж ирсэн ард түмний баяр бахдал. Монгол бөхийг дурайж хийсэн хичнээн бөхийн барилдаан байлаа ч монгол бөхийн 12 дархлааг шинчилж чадаагүй байгаа. Тэгэхээр монгол бөх өвөрмөц гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Монгол бөх бол маш их шалгаруулалт явагддаг талбар. Шинжлэх ухаан, судалгааны ажил явагдахгүй байгаа нь харамсалтай санагдаж байна. Монгол бөхөө судлая, энд их зүйл байна.

Төрөлжсөн энэ соёлыг бусад судалгааны төрлүүдтэй хослуулан судлах хэрэгтэй гэдэг асуудал дэвшүүлэхэд сонирхолтой судалгаа гарсан.

Хоол хүнс, удамшил, газар зүйн нөлөөлөл, нарны тусах цикл, ногоон массын хуримтлал зэрэг харьцуулсан олон судалгаа хийсэн. Ардын хувьсгалын 200 жилийн ойгоор 128 бөх барилдана гэсэн прогноз гаргасан. Энэ олон талын үндэслэлтэй. Цаашид тоонд бус чанарын араас хөөцөлдөнө. Чанар чансаа гэдэг зүйл хүн төрлөхтний амьдралын нэгжийг тодорхойлж байна. Монгол бөхөд бол бодлого алга. Бодлого үгүй болохоор зорилт байхгүй. Ийм болохоор тоглоомын дүрмээ гаргаж чадахгүй байгаа юм. Тоглоомын дүрмээ яаж боловсруулна тэр спорт тийм замаар явна.

Тоглоомын дүрэмд тухайн спортыг ард түмэнтэй холбож өгдөг бодлого, зорилт зэрэгцэн явж байх ёстой. Начны найраа, допингийг устгах хэрэгтэй. Дэлхий нийтийн спортын хөгжилтэй хөл нийлүүлэн алхахын тулд чансааны системд шилжих асуудал монгол бөхөд амин чухал асуудал. Бид эрэмбэ, чимэг гэдэг зүйлээр явж ирсэн. Одоо ингэж явж болохгүй. Тоглоомын дүрмээ нарийн боловсруулахгүй бол бидний монгол бөх долдугаар сарын 13-ны өдрийн долоон худгийн наадам болж хувирна шүү. Монгол бөхийг хойч үедээ өвлүүлэхэд шинжлэх ухаан их нэмэр болно.

Б.Жаргал