Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуулийг шинэчилэхээр
ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын зүгээс хоёр хуулийн төсөл санаачлаад
байна. Сонгууль дөхөж буй тул сэтгүүлчдийг улс төрийн нөлөөнөөс ангид
байлгах заалтууд нэн шаардлагатай гэж үзэж байгаа юм. Энэ хуулийн
төслийг бэлтгэх Засгийн газрын ажлын хэсэгт багтаж байгаа ХЗДХЯ-ны Хууль
зүйн бодлогын газрын дарга Ц.Цолмонтой ярилцлаа. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуулийг шинэчилэхээр ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын зүгээс хоёр хуулийн төсөл санаачлаад байна. Сонгууль дөхөж буй тул сэтгүүлчдийг улс төрийн нөлөөнөөс ангид байлгах заалтууд нэн шаардлагатай гэж үзэж байгаа юм. Энэ хуулийн төслийг бэлтгэх Засгийн газрын ажлын хэсэгт багтаж байгаа ХЗДХЯ-ны Хууль зүйн бодлогын газрын дарга Ц.Цолмонтой ярилцлаа.
- Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуулийг шинэчлэн батална гэж олон жил ярьж байна. Яагаад батлахгүй хойшлуулаад байдаг юм бэ?
- Уг нь тийм их маргаантай, гацаагаад байгаа зүйл, заалт байхгүй л дээ. Ерөнхийлөгчийн тамгын газар болон Засгийн газрын ажил хариуцсан хүмүүс нь хоорондоо учраа олоогүйтэй холбоотой. Ерөнхийлөгч Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хууль өргөн мэдүүлнэ гэсэн болохоор бид нар хуулийн төслөө харзнаад суугаад байсан л даа.
- Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын бэлтгэсэн төсөл юугаараа ялгаатай юм бэ?
- Энэ хоёр хуулийн төслийн гол ялгаа нь мэдээллийн эх сурвалжийг нууцлах асуудалд байгаа юм. Ерөнхийлөгчийн төсөлд бол сэтгүүлч эх сурвалжаа нууцлах үүрэгтэй гэж заасан. Харин бидний бэлтгэж байгаа төсөлд сэтгүүлч эх сурвалжаа нууцлах эрхтэй гэж оруулсан байгаа. Энэ “үүрэгтэй”, “эрхтэй” гэсэн хоёр үгэнд их ялгаа гарч ирж байна л даа. Засгийн газрын төсөл дээр сэтгүүлчдийн эрхэнд халдахыг сайн хязгаарлаж байгаа. Одоогийн Эрүүгийн хуулинд заасны дагуу бол сэтгүүлчид хэрэг үүсгэсэн бол шууд дуудаад дурын мөрдөн байцаагч нь эх сурвалжаа хэлэхийг шаарддаг. Энэ байдлыг хязгаарлаж байгаа юм. Хэрэв үндэсний эрх ашиг яригдаж байгаа, хуулийн дагуу зайлшгүй эх сурвалжаа дэлгэх ёстой тохиолдолд мөрдөн байцаагч үүнийг шийдэхгүй. Харин заавал прокурорын зөвшөөрөл авч байж, анхан шатны шүүхийн шийдвэр гарсны дараа эх сурвалжаа хэлэхийг шаардах зохицуулалтыг оруулсан. Хэрэв “үүрэгтэй” гэвэл сэтгүүлчийг улам хүнд байдалд оруулчихаад байна. Хэн нэгнээс мэдээлэл аваад сонин дээрээ биччихлээ гэж бодоё. Гэтэл буруудаад эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн тохиолдолд сэтгүүлч эх сурвалжаа илчлэхгүй байх үүрэг хариуцлагатай болно. Дэлгэе гэхээр нөгөө хүн маань эх сурвалжийнхаа өмнө ямар нэгэн байдлаар хариуцлага хүлээх гээд байна. Бүр хэлэхгүй байя гэхээр шоронд явчих гээд байна. Тэгээд өөрийнх нь буруу болоод шоронд орлоо ч гэсэн давхар эх сурвалжаа илчилсэн гээд хүндрэх болоод байгаа учир “эрхтэй” гэх нь зөв гэж үзэж байгаа юм.
- Одоо хэрэгжиж байгаа Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг тунхаг шинжтэй, хэрэгждэггүй гэж нэлээн шүүмжилдэг. Шинэ хууль өмнөхөөсөө ямар давуу талтай вэ?
- Урьд нь хууль нь тунхаг хэлбэртэйгээс гадна хуулийг хэрэгжүүлэх арга, механизмыг нь сайн зааж өгөөгүй л дээ. Жишээ нь, төрийн байгууллага дэргэдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байхыг хориглоно гээд заачихсан. Тэгсэн мөртлөө өнөөдөр орон нутгийн төрийн байгууллагууд хажуудаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байгаа биз дээ. Яагаад гэвэл хориглосон заалттай хэрнээ энэ хуулийг зөрчсөн үйл ажиллагаа явуулбал ийм хариуцлага хүлээлгэнэ гэсэн зохицуулалт байхгүй. Тиймээс хариуцлага хүлээлгэх ямар ч боломж байхгүй гэсэн үг. Үүнийг илүү нарийвчилж, зүйл, заалтуудыг нь тодорхой болгож байгаа юм.
- Танай ажлын хэсгийн бэлдэж байгаа төсөлд Хэвлэлийн зөвлөлтэй байна, түүний гишүүдийг ерөнхийлөгч томилно гэсэн байсан?
- Хэвлэлийн консулын газар буюу зөвлөлтэй байна гэж шинээр оруулж байгаа. Энэ зөвлөл нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагын маргааныг анхан шатанд нь авч хэлэлцэнэ. Тодруулбал, тухайн хэвлэл мэдээллийн байгууллагын талаар гомдол маргаан гарвал шүүх үүнийг хэлэлцэхгүй. Хуулиараа маргааныг нь урьдчилан шийддэг байгууллага тул тэр асуудлыг Хэвлэлийн консулд шилжүүлнэ гэсэн үг. Энэ зөвлөлийн гишүүдийн тоонд сэтгүүлчид давамгайлсан байх юм. Тиймээс сэтгүүлч ёс зүйн алдаа гаргасан уу, мэргэжлийн ур чадвар дутсан байна уу гэдгийг сэтгүүлчид нь хүрээндээ өөрсдөө ярьж шийддэг болно.
- Ерөнхийлөгч зөвлөлийн гишүүдийг томилно гэхээр эрх чөлөөтэй биш хараат болох юм биш үү?
-Тийм ээ, хараат бус байдал алдагдана. Гэхдээ хэвлэлийг төрөөс хараат бус байлгах хамгийн боломжтой хувилбар энэ гэж бодож хийсэн.
- Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл гэж байдаг шүү дээ. Тэд энэ зөвлөлийн оронд байж болохгүй юу?
- Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл энэ Хэвлэлийн зөвлөлийн үүргийг гүйцэтгэж болохыг үгүйсгэхгүй л дээ. Байж болох л хувилбар. Гэхдээ мэргэжлийн холбоод, төрийн бус байгууллагууд маань хөгжих хэрэгтэй байна. Сэтгүүлчдийн эрх ашгийг улс төрийн бүлэглээс дангаараа хамгаалж чадахуйц түвшинд очих ёстой.
- Байгууллагын эзэд, редакцийн дарамтыг багасгах талаар ямар зохицуулалт тусгасан бэ?
- Энэ асуудлын талаар эрдэмтийн хоорондоо зөрүүтэй олон санал байдаг. Энэ төсөлд сэтгүүлчид эздийнхээ гар хөл болохыг шууд хязгаарласан заалт байхгүй. Гэхдээ үүсгэн байгуулагчийнхаа нэрийг олон нийтэд зарлах, дүрмэнд нь өөрчлөлт орсон бол түүнийгээ нийтэлж байх ёстой. Мөн сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн ажилтныг дарамталбал захиргааны хариуцлага оногдуулна гэсэн заалтууд байгаа. Ер нь сэтгүүл зүй өөрөө мэргэжлийн түвшинд хөгжөөд ирвэл олон асуудлыг ёс зүйн үүднээс шийдэх боломжтой. Сэтгүүл зүйн хөгжил боловсронгуй болж, шат ахих тусам илүү хариуцлагатай, илүү ёс зүйтэй болдог.
- Сонгууль дөхөхөөр захиалгат нэвтрүүлгүүд олширдог. Түүнийг дагаад гүтгэсэн, доромжилсон бол хэн хариуцлага хүлээх вэ гэдэг асуудал байнга гарч ирдэг. Үүнийг Сонгуулийн тухай хуулинд орсон зар сурталчилгааны тухай хэсэгтэй хэр уялдуулсан бэ?
- Редакци, хэвлэл мэдээллийн байгууллага ямар нэгэн хууль зөрчсөн зүйл хэвлэж, нийтэлснийхээ төлөө өөрөө хариуцлагаа хүлээнэ. Хэрэв захиалгатай бол заавал захиалгатай гэдгийг нь бичнэ. Захиалгатай нийтлэл, нэвтрүүлэг шүү гээд тавьчихсан тохиолдолд захиалагчтай хариуцлага тооцно. Ингэснээр сэтгүүлчид тохогдож байгаа хариуцлагыг цаад эзэд, байгуулагад нь оноож байгаа юм.
- Шинэ хууль хэзээ батлагдах төлөвтэй байна вэ? УИХ-ын сонгуулийн өмнө батлагдах болов уу?
- Ер нь улс төржих юм бол батлагдахгүй. Ерөнхийлөгчийнх нь сайн, Засгийн газрынх нь муу гэдэг ч юм уу аль нэгийг нь илүү гоочлоод байвал явахгүй ээ. Сэтгүүл зүйн эрх зүйн асуудлыг яаж сайжруулах вэ, яаж сэтгүүлчдэд ашигтай хувилбар гаргах вэ гэхээс илүү улс төржүүлж харвал хэцүүднэ л дээ. Жинхэнэ сэтгүүлчдийн эрх ашигт тохирсон хууль гаргая гээд хоёр хуулийн төслөө нийлүүлээд нэгтгэх юм бол батлагдана. Гол нь улс төрийн намууд хоорондоо яаж зөвшилцөхөөс шалтгаална даа.
-Ярилцсанд баярлалаа.
- Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуулийг шинэчлэн батална гэж олон жил ярьж байна. Яагаад батлахгүй хойшлуулаад байдаг юм бэ?- Уг нь тийм их маргаантай, гацаагаад байгаа зүйл, заалт байхгүй л дээ. Ерөнхийлөгчийн тамгын газар болон Засгийн газрын ажил хариуцсан хүмүүс нь хоорондоо учраа олоогүйтэй холбоотой. Ерөнхийлөгч Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хууль өргөн мэдүүлнэ гэсэн болохоор бид нар хуулийн төслөө харзнаад суугаад байсан л даа.
- Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын бэлтгэсэн төсөл юугаараа ялгаатай юм бэ?
- Энэ хоёр хуулийн төслийн гол ялгаа нь мэдээллийн эх сурвалжийг нууцлах асуудалд байгаа юм. Ерөнхийлөгчийн төсөлд бол сэтгүүлч эх сурвалжаа нууцлах үүрэгтэй гэж заасан. Харин бидний бэлтгэж байгаа төсөлд сэтгүүлч эх сурвалжаа нууцлах эрхтэй гэж оруулсан байгаа. Энэ “үүрэгтэй”, “эрхтэй” гэсэн хоёр үгэнд их ялгаа гарч ирж байна л даа. Засгийн газрын төсөл дээр сэтгүүлчдийн эрхэнд халдахыг сайн хязгаарлаж байгаа. Одоогийн Эрүүгийн хуулинд заасны дагуу бол сэтгүүлчид хэрэг үүсгэсэн бол шууд дуудаад дурын мөрдөн байцаагч нь эх сурвалжаа хэлэхийг шаарддаг. Энэ байдлыг хязгаарлаж байгаа юм. Хэрэв үндэсний эрх ашиг яригдаж байгаа, хуулийн дагуу зайлшгүй эх сурвалжаа дэлгэх ёстой тохиолдолд мөрдөн байцаагч үүнийг шийдэхгүй. Харин заавал прокурорын зөвшөөрөл авч байж, анхан шатны шүүхийн шийдвэр гарсны дараа эх сурвалжаа хэлэхийг шаардах зохицуулалтыг оруулсан. Хэрэв “үүрэгтэй” гэвэл сэтгүүлчийг улам хүнд байдалд оруулчихаад байна. Хэн нэгнээс мэдээлэл аваад сонин дээрээ биччихлээ гэж бодоё. Гэтэл буруудаад эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн тохиолдолд сэтгүүлч эх сурвалжаа илчлэхгүй байх үүрэг хариуцлагатай болно. Дэлгэе гэхээр нөгөө хүн маань эх сурвалжийнхаа өмнө ямар нэгэн байдлаар хариуцлага хүлээх гээд байна. Бүр хэлэхгүй байя гэхээр шоронд явчих гээд байна. Тэгээд өөрийнх нь буруу болоод шоронд орлоо ч гэсэн давхар эх сурвалжаа илчилсэн гээд хүндрэх болоод байгаа учир “эрхтэй” гэх нь зөв гэж үзэж байгаа юм.
- Одоо хэрэгжиж байгаа Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг тунхаг шинжтэй, хэрэгждэггүй гэж нэлээн шүүмжилдэг. Шинэ хууль өмнөхөөсөө ямар давуу талтай вэ?
- Урьд нь хууль нь тунхаг хэлбэртэйгээс гадна хуулийг хэрэгжүүлэх арга, механизмыг нь сайн зааж өгөөгүй л дээ. Жишээ нь, төрийн байгууллага дэргэдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байхыг хориглоно гээд заачихсан. Тэгсэн мөртлөө өнөөдөр орон нутгийн төрийн байгууллагууд хажуудаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байгаа биз дээ. Яагаад гэвэл хориглосон заалттай хэрнээ энэ хуулийг зөрчсөн үйл ажиллагаа явуулбал ийм хариуцлага хүлээлгэнэ гэсэн зохицуулалт байхгүй. Тиймээс хариуцлага хүлээлгэх ямар ч боломж байхгүй гэсэн үг. Үүнийг илүү нарийвчилж, зүйл, заалтуудыг нь тодорхой болгож байгаа юм.
- Танай ажлын хэсгийн бэлдэж байгаа төсөлд Хэвлэлийн зөвлөлтэй байна, түүний гишүүдийг ерөнхийлөгч томилно гэсэн байсан?
- Хэвлэлийн консулын газар буюу зөвлөлтэй байна гэж шинээр оруулж байгаа. Энэ зөвлөл нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагын маргааныг анхан шатанд нь авч хэлэлцэнэ. Тодруулбал, тухайн хэвлэл мэдээллийн байгууллагын талаар гомдол маргаан гарвал шүүх үүнийг хэлэлцэхгүй. Хуулиараа маргааныг нь урьдчилан шийддэг байгууллага тул тэр асуудлыг Хэвлэлийн консулд шилжүүлнэ гэсэн үг. Энэ зөвлөлийн гишүүдийн тоонд сэтгүүлчид давамгайлсан байх юм. Тиймээс сэтгүүлч ёс зүйн алдаа гаргасан уу, мэргэжлийн ур чадвар дутсан байна уу гэдгийг сэтгүүлчид нь хүрээндээ өөрсдөө ярьж шийддэг болно.
- Ерөнхийлөгч зөвлөлийн гишүүдийг томилно гэхээр эрх чөлөөтэй биш хараат болох юм биш үү?
-Тийм ээ, хараат бус байдал алдагдана. Гэхдээ хэвлэлийг төрөөс хараат бус байлгах хамгийн боломжтой хувилбар энэ гэж бодож хийсэн.
- Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл гэж байдаг шүү дээ. Тэд энэ зөвлөлийн оронд байж болохгүй юу?
- Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл энэ Хэвлэлийн зөвлөлийн үүргийг гүйцэтгэж болохыг үгүйсгэхгүй л дээ. Байж болох л хувилбар. Гэхдээ мэргэжлийн холбоод, төрийн бус байгууллагууд маань хөгжих хэрэгтэй байна. Сэтгүүлчдийн эрх ашгийг улс төрийн бүлэглээс дангаараа хамгаалж чадахуйц түвшинд очих ёстой.
- Байгууллагын эзэд, редакцийн дарамтыг багасгах талаар ямар зохицуулалт тусгасан бэ?
- Энэ асуудлын талаар эрдэмтийн хоорондоо зөрүүтэй олон санал байдаг. Энэ төсөлд сэтгүүлчид эздийнхээ гар хөл болохыг шууд хязгаарласан заалт байхгүй. Гэхдээ үүсгэн байгуулагчийнхаа нэрийг олон нийтэд зарлах, дүрмэнд нь өөрчлөлт орсон бол түүнийгээ нийтэлж байх ёстой. Мөн сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн ажилтныг дарамталбал захиргааны хариуцлага оногдуулна гэсэн заалтууд байгаа. Ер нь сэтгүүл зүй өөрөө мэргэжлийн түвшинд хөгжөөд ирвэл олон асуудлыг ёс зүйн үүднээс шийдэх боломжтой. Сэтгүүл зүйн хөгжил боловсронгуй болж, шат ахих тусам илүү хариуцлагатай, илүү ёс зүйтэй болдог.
- Сонгууль дөхөхөөр захиалгат нэвтрүүлгүүд олширдог. Түүнийг дагаад гүтгэсэн, доромжилсон бол хэн хариуцлага хүлээх вэ гэдэг асуудал байнга гарч ирдэг. Үүнийг Сонгуулийн тухай хуулинд орсон зар сурталчилгааны тухай хэсэгтэй хэр уялдуулсан бэ?
- Редакци, хэвлэл мэдээллийн байгууллага ямар нэгэн хууль зөрчсөн зүйл хэвлэж, нийтэлснийхээ төлөө өөрөө хариуцлагаа хүлээнэ. Хэрэв захиалгатай бол заавал захиалгатай гэдгийг нь бичнэ. Захиалгатай нийтлэл, нэвтрүүлэг шүү гээд тавьчихсан тохиолдолд захиалагчтай хариуцлага тооцно. Ингэснээр сэтгүүлчид тохогдож байгаа хариуцлагыг цаад эзэд, байгуулагад нь оноож байгаа юм.
- Шинэ хууль хэзээ батлагдах төлөвтэй байна вэ? УИХ-ын сонгуулийн өмнө батлагдах болов уу?
- Ер нь улс төржих юм бол батлагдахгүй. Ерөнхийлөгчийнх нь сайн, Засгийн газрынх нь муу гэдэг ч юм уу аль нэгийг нь илүү гоочлоод байвал явахгүй ээ. Сэтгүүл зүйн эрх зүйн асуудлыг яаж сайжруулах вэ, яаж сэтгүүлчдэд ашигтай хувилбар гаргах вэ гэхээс илүү улс төржүүлж харвал хэцүүднэ л дээ. Жинхэнэ сэтгүүлчдийн эрх ашигт тохирсон хууль гаргая гээд хоёр хуулийн төслөө нийлүүлээд нэгтгэх юм бол батлагдана. Гол нь улс төрийн намууд хоорондоо яаж зөвшилцөхөөс шалтгаална даа.
-Ярилцсанд баярлалаа.
Б.Баяр
