Хаврын хурдан морины уралдааныг зохион байгуулах нь зөв, буруу гэх хоёр талын байр суурийг иргэд илэрхийлээд буй. Тухайлбал, өнгөрсөн амралтын өдрүүдэд морьтой иргэд "Хаврын уралдааныг зохион байгуулах нь зүйтэй" хэмээн Сүхбаатарын талбайд жагсаал өрнүүлсэн. Харин өчигдөр буюу даваа гарагт УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргал "Хаврын морин уралдаан бол Монголын түүхэн өв соёл биш" хэмээн эсэргүүцсэн билээ. Үүнийг дагаад Хаврын хурдан морины уралдаан Монголын төрт ёсны түүхэн уламжлал мөн эсэх асуудал хөндөгдөөд буй. Иймд уншигч та бүхэнд Хаврын хурдан морины уралдаан Монголын төрт ёсны түүхэн уламжлал мөн эсэх талаар дараах мэдээллийг хүргэж байна.
2010 оны аравдугаар сард НҮБ-ын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байгууллагын Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн төлөөллийн Жагсаалтад "Монголын уламжлалт баяр болох Наадам" бүртгэгдсэн байдаг. Гэвч Хурдан морины уралдаан нь монголын ард түмний төрт ёсны өв соёлын үнэт баяр цэнгээн байх уламжлалт хэв маягаасаа илүү өргөн цар хүрээтэй болж, зөвхөн зун биш өвөл, хавар уралдаан зохиож, хүүхдийн амь нас, эрүүл мэнд, боловсролд сөргөөр нөлөөлөхүйц байдлаар зохион байгуулагдах болжээ.
Мөн Үндэсний төв архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй (1803-1920 оны) Наадмын баримтын нийт 381 цуглуулга дансыг шүүж үзвэл тухайн оныхоо 5-8 дугаар сард даншиг наадмаа хийж байсан нь тодорхой харагдаж байна. Мөн Хан Хэнтий уулын аймгийн Галшар уулын хошууны дансыг шүүж үзэхэд мөн тухайн оны 5-8 дугаар сард даншиг наадмаа хийж байжээ. Монголчууд 20-р зууны төгсгөлөөр өвлийг өнгөрөөж хаврыг угтаж, урт уяа сойлго хийж, холхон зайд морь уралдуулах заншил, арга барилд шинэчлэлт хийж эхэлсэн хэмээн үздэг. Хурдан морины хаврын уралдаан нь зарим газарт ахуйн хүрээнд зохион байгуулагдаж байсан ба 1995 оноос олныг хамарсан байдлаар зохион байгуулагдаж, 2004 оноос албан ёсны болгож Засгийн газрын тогтоолоор зохион байгуулагдах болжээ.
Үүнээс үзвэл хурдан морины уралдаан нь төрт ёсны түүхэн уламжлал, өв соёл мөн боловч өвөл, хаврын улиралд зохион байгуулах нь төрт ёсны түүхэн уламжлал, өв соёл хэмээн үзэх бодит үндэслэлгүй хэмээн НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн судалгаанд дурджээ.
ХАВАР ХУРДАН МОРЬ УНАХ НЬ ХҮҮХДИЙН АЮУЛТАЙ ХӨДӨЛМӨР МӨН ЭСЭХ
Хаврын хурдан морины уралдаан маш олон эрсдэлтэй нөхцөлд болж, энэ эрсдлийг үл харгалзан хүүхдээр хурдан морь унуулж байгаа нь хүүхдийг аюултай хөдөлмөр эрхлүүлж байна гэж үзэж болохыг НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн судалгааны баримтууд нотолж байна. Хурдан морины уралдаанч хүүхдийн амь нас, эрүүл мэндэд шууд эрсдэл бий болгож байгаа болон сурч боловсрох эрхэд сөргөөр нөлөөлж байгаа байдал зэрэг нь ОУХБ-ын "Хүүхдийн аюултай хөдөлмөр" гэсэн ойлголтод шууд хамаарч байна.
УРАЛДААНЧ ХҮҮХДИЙН СУРЧ БОЛОВСРОХ ЭРХИЙН АСУУДАЛ
Хурдан морины хаврын уралдааны үеэр уралдаанч хүүхдүүд дор хаяж, 30 хүртэл хоногоор хичээлээс чөлөө авах, таслах байдал, эсхүл хичээлдээ явсан ч гэрийн даалгавараа хийхгүй байх нь их байдаг тул хоцорсон хичээлийг нөхөж заах, хоцрогдлыг арилгах арга хэмжээ авах нь сургууль болон багш нарын үүрэг хэдий ч багш нарын болон анги танхимын хүрэлцээ муу, цаг хугацааны асуудал зэргээс болоод боломжгүй байдаг, мөн давтлага хичээл хийлгэсэн ч үр дүн бага гардаг байна.
ХУРДАН МОРИНЫ УРАЛДААНЧ ХҮҮХДИЙН ЭРХ, ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ
1. Хурдан морины уралдаанч хүүхдийн эрхийг хамгаалах үндэсний хууль тогтоомж, дүрэм, журам 2015 оны 9 сарын 9-ний өдрийн байдлаар Монгол Улсад 569 хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаагаас 80 орчимд нь хүүхэд, хүүхдийн эрхтэй холбоотой зохицуулалт тусгагдсан байна.
2. Хурдан морины уралдаанч хүүхдийн эрхийг хамгаалах талаарх олон улсын эрх зүйн зохицуулалт Олон улсын болон үндэсний хууль тогтоомжоор хүүхэд бол эрх зүйн бие даасан субьект мен хэмээн нэгэнт хүлээн зөвшөөрөх болсон. Монгол Улс нь хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай НҮБ-ын Хүүхдийн эрхийн тухай 1989 оны Конвенцид 1990 онд, ОУХБ-ын Хүүхдийн хөдөлмөрийн тэвчишгүй хэлбэрүүдийг устгах тухай (1999) 182 дугаар Конвенцид 2001 онд, Насны доод хязгаарын тухай (1973) 138 дугаар Конвенцид 2002 онд тус тус нэгдэн орсон байдаг.
ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРСДЭЛИЙГ БИЙ БОЛГОЖ БУЙ ХҮЧИН ЗҮЙЛҮҮД
Хүйтэн сэрүүн улиралд хурдан морины уралдаанд оролцож буй хүүхдийн эрүүл мэндийн эрсдлийг бий болгож байгаа хүчин зүйлүүдийг дараах байдлаар тодорхойлжээ. Тухайлбал, эрүүл мэндийн байгууллага дээр хийгдсэн судалгаа болон бэртэл гэмтэлд хийгдсэн дүн шинжилгээгээр хурдан морины уралдаанч хүүхдэд Толгой болон мөчдийн гэмтэл, Ясны хугаралт, Хөлдөлт, осголт, Амьсгалын замын өвчин, Дотор эрхтэний доргилт, өвчлөлт, Нүдний эвэрлэг бүрхүүлийн гэмтэл зэрэг бэртэл гэмтэл авдаг байна.
