Сибирийн өмнөд хэсэгт, Казахстан, БНХАУ, Монголтой хиллэдэг, гайхамшигтай, маш үзэсгэлэнтэй бүс нутаг байдаг нь Горный Алтай буюу Бүгд найрамдах Алтай улс.

Мал аж ахуй, мод боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, алт олборлолтоос гадна усан болор олборлодог тус бүс нутаг ОХУ-ын хамгийн цэвэр бүсийн нэгд тооцогддог. Тайгын ой нь хуурай хээр, нам дор толгод, цастай оргил бүхий уулс руу хурдан ургадаг бөгөөд энд гол, нуурууд жилийн цаг хугацаанаас хамаарч өнгө өөрчлөгддөг.

Баруун Сибирийн эдийн засгийн бүст багтдаг тус улсын нутаг дэвсгэрийн талбай нь 92,600 км.кв. 2010 оны тооллогоор 206,1 мянган хүн амтай бөгөөд угсаатны хувьд 56.6 хувь нь орос, 34.5 хувь нь алтайчууд юм. Албан ёсны хэл нь орос, алтай хэл.

1998 онд Алтайн нурууг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад "Алтайн алтан уулс" гэсэн нэрээр бичжээ. Финляндын хэл шинжлэлч, дипломатч Г.Рамстед Алтай нэрний гарал үүслийг "алт", "алт" гэсэн нэрээр нэрлэдэг байжээ.

Хэрэв та Алтайн нуруунд аялахаар явбал олон байгалийн дурсгалт газруудтай мартагдашгүй уулзалт хийх болно. Нэгдүгээрт, эдгээр нь Алтайн уулсын оргилууд юм. Алтайн уулсын дундаж өндөр нь 1500-1750 метрийн хооронд хэлбэлздэг. Үүний зэрэгцээ, Алтайн хамгийн өндөр цэг-хоёр толгойт Белуха-Алтайн ариун нандин уул нь 4509 метр өндөр юм. Белуха газар нь 7-8 баллын хүчтэй газар хөдлөлтийн бүсийн хил дээр байрладаг. Энд газар хөдлөлт олон давтамжтай тохиолддог. Үүний үр дагавар нь мөсөн бүрхүүл, нуранги, хөрсний нуралт юм. Түүнчлэн Алтайн нурууны бүс нутгийг зүгээр л том, жижиг нууруудаар тэмдэглэдэг. Нуурууд нь уулын бэлд, өндөрт хоёуланд нь байрладаг. Тиймээс далайн түвшнээс 720 метр өндөрт орших уулсын дунд Увс нуур хэмээх нэлээд том нуур бий.

Алтайн нурууны зүүн хойд хэсэгт асар том Телетское нуур (Турк: Алтын-Кел - "Алтан нуур") нь гайхамшигтай толин тусгал гадаргуутай байдаг. Нуурын зүүн эрэг дагуу байгалийн нөөц баялаг, туршлагатай жуулчдыг хүртэл гайхшруулдаг. Цоохор ирвэс буюу Алтай аргал зэрэг ховор амьтад байдаг.

Дараагийн үзэмж нь Алтайн нурууны баруун өмнөд хэсэгт байрлах Катун голын хөндий бөгөөд уулнаас урсаж Бия гол руу урсдаг. Энэ бол Алтайн хамгийн үзэсгэлэнтэй газруудын нэг юм.

Алдагдсан газар-Укокын өндөрлөг. Укок бол Алтайн Бүгд Найрамдах улсын өмнөд хэсэгт орших өндөрлөг газар юм. Алдартай уран зохиолд Укокийн нутаг дэвсгэрийг "плато" гэсэн нэр томъёогоор ихэвчлэн нэрлэдэг. Монгол "чих чих" - шууд утгаараа "сунасан шүүгээ", "шүүгээ"; "Их уул" буюу хавтгай оройтой том толгод. С.Өмүрзаковын аман мэдүүлгээс үзэхэд Киргиз хэл дээрх "укок" нь хавтгай дөрвөлжин уулыг, өөрөөр хэлбэл хавтгай газрыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг байжээ. Укокын өндөрлөг нь Алтай, Монгол, Хятад Буддын шашины хүч чадлын ариун газар юм. Тэнд 150 гаруй археологийн дурсгалт, янз бүрийн хронологийн үеийн булш байдаг.

Дараагийн анхаарал татахуйц газар бол Алтай хүрхрээ юм. Хоёр хүрхрээ - Учар, Корбу хүрхрээ нь ер бусын, үзэсгэлэнтэй байдгаараа энд их анхаарал татаж байна. Эхнийх нь Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын Чулча гол дээр байрлах каскадын хүрхрээ юм. Түүний уналтын өндөр нь 160 м орчим юм. Энэ нь бараг хоёр зуун жилийн өмнө өөр нэг Алтайн газар хөдлөлтийн улмаас үүссэн их нуралтын улмаас үүссэн юм. Түүнийг "Алтайн нурууны байгалийн хамгийн залуу бүтээл" гэж нэрлэдэг. Энэ бол Алтайн нөөцийн цөөн тооны объектуудын нэг бөгөөд жуулчдад очиход нээлттэй байдаг.

Корбу нурууны хөлд, эргээс зуун метрийн зайд бас нэг өвөрмөц хүрхрээ байдаг - Корбу. Алтай нэр нь Корбу (илүү нарийн, "Корбо") нь Орос хэл дээр орчуулахад "бут сөөг" гэсэн утгатай. Энэхүү хүрхрээ нь Телецкое нуур руу урсдаг Б.Корбу гол дээр байрладаг.

Чулуутын голын эхээс хэдхэн км-ийн доор Чулишманы баруун эрэг дээр Аккрум (Ак-Корум) тракт байдаг бөгөөд тэр нэрийг нь "Цагаан чулуу" гэж орчуулжээ. Ихэвчлэн "Курумс" -ийг том блок, хатуу чулууны хагархай гэж нэрлэдэг. Курумсийн нэгэн онцлог шинж нь тэдний толгодын дундуур удаан хөдөлгөөн хийх явдал юм. Байгалийн ер бусын энэ үзэгдэл бидний бүхий л алдар суунд өнөөг хүртэл оршин тогтносныг ганцхан баярлах боломжтой. Харамсалтай нь эдгээр мөөг аажмаар ялзарч байна. 2003 онд Алтайн нуруунд газар хөдлөлтийн үеэр хэд хэдэн “малгай” унав. Мөөгтэй маш төстэй рельеф хэлбэрүүд нь Крым, Уралд ч байдаг, гэхдээ тэдгээрийг бүрдүүлдэг чулуулаг, үүсэх шинж чанар нь арай өөр бөгөөд энэ нь тэдний хэлбэр, гадаад төрхөд өвөрмөц байдлыг өгдөг.

Уулын Алтай бол Сибирийн жинхэнэ сувд юм. Дэлхий дээрх ховор сайхан газрыг энд байгалийн үзэсгэлэнт төрхөөрөө бүтээсэн өвөрмөц төрхөөрөө үзэсгэлэнтэй Алтайтай зүйрлэдэг. Европын олон жуулчид энэ газрыг Швейцарьтай харьцуулах нь гайхах зүйлгүй юм. Үнэхээр Алтайн нуруу нь Альпийн нуруутай төстэй боловч давуу талтай олон давуу талтай байдаг. Алтайн нурууны үзэсгэлэнт газар нь Сибирийн өвөрмөц амттай байдаг. Энд та цасны малгайгаар титэм бардам бахархдаг оргилуудыг яг л гэрэлтүүлж байдаг хүч чадал, сүр жавхланг бишрэн гайхшруулж байна. Шилмүүст тайгын далай, галзуу уулын голууд, болор тунгалаг нуурууд, том Edelweiss нуга, гайхалтай хүрхрээ! Энэ бүхэн нь ой санамжинд үүрд хадгалагдсаныг харахад үнэтэй юм.

XIII зуунд Чингис хааны үндэслэсэн Их Монгол Улсын харъяанд оржээ. Судлаач Г.Потанин “Оросын түүхийн материалууд” бүтээлдээ 18 дугаар зууны эхний оросын газрын зургуудад Уулын Алтайн нутаг дэвсгэрийг “Ойрад Монголын Галданцэрэнгийн  нутаг” гэж тодорхойлсон байдаг тухай тэмдэглэсэн байдаг. Энэ бол санамсаргүй хэрэг биш юм. 20 дугаар зууны эхээр Алтайчуудын дунд их яригддаг байсан Ойрад хан буцаж ирэх тухай домгийн баатар нь Галданцэрэн гэдэг бодит хүн билээ. Түүний дүүг Лувсан Шоно гэдэг байсан бөгөөд алтайчуудын аман зохиолд домогт Шуну баатар хэмээн орсон юм. Ойрад-Алтайчуудын том байсан цаг үе нь Ойрадын хаант улстай холбоотой байсан байна. Тийм ч учраас үлгэр домог, туулийн ертөнцөд нь энэ бүхэн хадгалагдан үлдсэн байна.1700-аад оноос оросууд тус бүс нутагт ирж, алтайчууд аажмаар нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин соёл иргэншил рүү шилжсэн байна. XX зууны эхэнд оросын эрхшээлээс ангижрахын төлөө шашны зүтгэлтнүүд тэмцэж, ард түмний дэмжлэгийг хүлээсэн боловч дарагджээ. 1917 он Октябрийн хувьсгалын үед алтайчууд зохион байгуулалттайгаар 1922 он хүртэл большевикуудтай тэмцэлдсэн аж.

1922 онд одоогийн Алтайн БНУ-ын нутаг дэвсгэр дээр Улала нийслэлтэй Ойрадын автономит муж байгуулагдсан байдаг. 1932 оны Ойродын автономит муж гэж өөрчлөн нэрлэсэн байна. Ойрадыг Ойрод болгож өөрчилсэн хэрэг. Ганц үсгийн төдий шалихгүй өөрчлөлт. Гэвч энд уугуул ард түмнийг өнгөрсөнөөс нь салгах гэсэн далд санаа явж байлаа. 2012 онд автономит мужийн 90 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр энэхүү ойродын биш ойрадын гэж нэрлэгдэж байсан тухай нэг удаа ч дурссангүй. Бүгд л энэ баримтыг чимээгүйхэн тойрч өнгөрөхийг хичээж байлаа. 1948 онд түүхч Л.Потапов Горно-Алтайн автономит муж болж өөрчлөгдсөн бөгөөд Ойрод-Тура хотыг Горно-Алтайск гэж өөрчлөн нэрлэсэн байна. Хүний анхаарал татах гойд юмгүй газар орны нэр засаг захиргааны нэр томьёо болж хувирсан нь энэ юм. Уг нь бол Ойрад түмний нутаг юм.

1991 онд Бүгд Найрамдах Улсын статусыг олж, Горно-Алтайн Бүгд найрамдах Улс байгуулагдаж, ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүний Бүгд найрамдах улс болжээ.

Алтайн Улс нь Ази тивийн бараг төвд нь барагцаалвал Сибирийн тайга, Казахстаны тал, Монголын говь гурвын уулзвар нутаг юм. Нутгийн 25 хувь нь ой модоор хучигдсан байдаг.

Энэ утгаараа онгон байгалийг шүтэгч, байгальд аялах дуртай хэн бүхний заавал очиж үзэх ёстой газрын нэгд зүй ёсоор багтдаг.