Цэцийн гишүүн Б.Буяндэлгэр гэж хэн бэ Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Үндсэн хуулийн Цэцээр хоёр удаа зочилж, хуульчид болон нийгмийн сүлжээнд ихээхэн дуулиан тарьсан. Өмнөх үе үеийн Ерөнхийлөгч нараас түүн шиг дуулиан шуугиан тарин, сүр хүчийг үзүүлэн Цэц дээр өөрийн санаачилгаар очиж тайлбар өгч байсан түүх үгүй. Монголд байтугай олон улсад ч улстөрчид шүүх дуудсан тохиолдолд л очдог. Гэтэл манай Ерөнхийлөгч сайн дураараа давхиж очсон нь Цэцийн гишүүдийн хараат бус байдалд шахалт үзүүлж, нөлөөлөх оролдлого хэмээн буруутгаж буй. Энэ нь үндэслэлтэйг Цэцийг тойрсон үйл явдлууд баталж эхлэв. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн зарим зүйл заалт Үндсэн хууль зөрчсөн тухай нэр бүхий иргэд гомдол гаргаснаар Цэцийн гишүүн Д.Солонго маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагаа үүсгэжээ. Гэтэл Цэцийн гишүүн Б.Буяндэлгэр Цэцийн гишүүнийхээ энэхүү шийдвэрийг эс зөвшөөрч, Цэцэд Маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн дагуу санал гаргасан гэх бөгөөд уг асуудлыг Цэцийн гурван гишүүний бүрэлдэхүүнтэй хуралдаанаас хянан хэлэлцэхээр шийдвэрлэж Цэцийн гишүүн Ш. Цогтоод хуваарилсан байна. Ш.Цогтоогийн хувьд Ерөнхийлөгчтэй хувийн харилцаатай. МоАХ-ны анхны партизаны хувьд Х.Баттулгыг МоАХ-ын дарга байхаас улс төрийн холбоотой байсан. Сүүлд Ерөнхийлөгч болсноос нь хойш хүүхдээ БНСУ-д консулаар томилуулсан гэж улс төрийн хүрээнийхэн ярьдаг. Төрөл бүрийн хурал, уулзалтад оролцохдоо Ерөнхийлөгч болон АН-ын өмнөөс улстөржсөн мэдээлэл өгдөг, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Ө.Шижиртэй хувийн дотно харилцаатай, Төрийн ордны зүүн жигүүрээс салдаггүй гэсэн мэдээллүүд нийгмийн сүлжээ, хэвлэлээр тарсан. Тиймээс Цэцэд гомдол гаргасан ХҮН-ын дарга, УИХ-ын гишүүн Т.Доржханд, хуульч Д.Үүрцайх нар Цэцийн гишүүнээс татгалзаж буйгаа мэдэгдэж, албан ёсоор хүсэлт гаргаад байгаа. Харин Цэцийн түүхэнд анх удаа Цэцийн гишүүнийхээ хараат бус байдалд халдаж, Үндсэн хуульд байхгүй санал гаргасан Цэцийн гишүүн Б.Буяндэлгэр гэж хэн бэ? Тэрбээр Дорнод аймгийн харьяат бөгөөд Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын 2018 оны тавдугаар сарын 18-ны өдрийн зарлигаар Цэцийн гишүүнд нэр дэвшиж, мөн сарын 24-ны өдөр Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүн болсон байдаг аж. Түүнийг Цэцийн гишүүн болсны дараахан, ХЗДХЯ-аас хууль зүйн доктор О.Мөнхсайхан, магистр Х.Номингэрэл нарын хуульчдад захиалга өгч “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэцийн тухай хуулийн хэрэгжилтийн үр дагаврын үнэлгээ” хэмээх судалгааг хийлгэжээ. Цэцийн гишүүдийн мэргэшсэн байдалд хийсэн энэхүү судалгаагаар “Цэцийн гишүүн Б.Буяндэлгэр нь 1984 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын УИС-ийг төгсөж эрх зүйч мэргэжил эзэмшсэн боловч хууль зүйн мэргэжлийн ажил огт хийж байгаагүй... Үндсэн хуулийн чиглэлээр дорвитой судалгаанд оролцсон гэх мэдээлэл алга байна” гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, Б.Буяндэлгэр нь Үндсэн хуульд заасан Цэцийн гишүүнд тавигдах хууль зүйн өндөр мэргэшлийн байх шаардлагыг хангаагүй аж. Түүний намтраас харахад, ардчиллын 30 жилийн 20 гаруйд нь хувийн салбарт буюу бизнес хийж, Дорнод аймгийн ИТХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдсон дөрвөн жилийн хугацаандаа л улс төрийн ажил хийсэн байх юм. Үүнийг дээрх хуульчид судалгаандаа нотолж, “..... зарчмын хувьд Цэцийн гишүүнээр томилогдох хүн нь нэр дэвшихээсээ өмнөх дөрвөөс доошгүй жил улс төрийн албан тушаал хашаагүй байх нь улс төрөөс хараат бусаар ажиллах нөхцөлийг хангаж, итгэл төрүүлдэг” хэмээн дүгнэжээ. Мөн Б.Буяндэлгэр нь улс төрд нэлээд идэвхтэй энд тэндхийн нам дамжсан нэгэн аж. Тэрбээр Монголын Сэргэн мандлын намын анхны гишүүн байсан бөгөөд АИХ дахь /1992-1996/ бүлгийн дарга нь байсан талаар тэр үеийн депутатууд ярьдаг. Дараа нь энэ намаасаа гарч, Нэгдсэн намын гишүүн, Иргэний зориг намын гишүүн, Дорнод аймгийн Иргэний зориг намын дарга хүртэл хийж явжээ. Сүүлд 2015 онд АН-д элссэн байна. Улс төрийн хувьд үзэл баримтлал тогтворгүй нэгэн байсан нь олон нам дамжсан энэ түүхээс нь харагддаг. Цэцийн гишүүн Б.Буяндэлгэр гэдэг хүнийг олон нийт байтугай хуулийн салбарынхан ч таньдаггүй. АИХ-ын депутат байсан гэдгээс өөрөөс мэдэх хүн ховор. АИХ гэхээр анхны Үндсэн хуулийг батлалцсан хүмүүсийн нэг хэмээн ойлгож хүлээж авдаг байх. Тухайн үеийн АИХ-ын депутатуудын түүхэн шийдвэр болох Үндсэн хууль баталсан талаарх “Монгол Улсын Үндсэн хууль бүтсэн замнал” хэмээх баримтат, гэрэл зургийн ном бий. Энэ номын 292 дугаар хуудсанд нэгэн зураг баримт болон үлджээ. Түүнд бичсэнээр анхдугаар Үндсэн хуулийг батлах санал хураалтад оролцсон 460 депутатаас хоёр депутат түдгэлзэж, ганц депутат татгалзжээ. Татгалзсан ганц нь тухайн үеийн 188 дугаар тойргийн депутат, одоо Үндсэн хуулиа одоо хамгаалах эрхэм үүрэг хүлээн Цэцийн гишүүнээс ажиллаж буй Батсүхийн Буяндэлгэр байв. Ийм хүн эцэг хуулиа хамгаалж, хуулийн салбарынхны ноён оргил болсон энэ өндөр суудалд яаж суув? Цаашид ийм хүн Цэцийн гишүүн байх ёс зүйн эрхтэй юу? Үндсэн хуулиар олгогдсон Цэцийн гишүүний хараат бус байдлаа хадгалж, эцэг хуульдаа захирагдаж, зөв шударга шийдвэр гаргаж чадах уу? Үндсэн хуулийн 64 дүгээр зүйлийн 2-т “Үндсэн хуулийн Цэц, түүний гишүүн үүргээ гүйцэтгэхдээ гагцхүү Үндсэн хуульд захирагдах бөгөөд аливаа байгууллага, албан тушаалтан, бусад хүнэ. хараат бус байна” гэж заасан байдаг. Энэ заалтаар бол Цэцийн гишүүд зөвхөн Үндсэн хуульдаа захирагдаж бусад гишүүнийхээ хараат бус байдалд халдахгүй байх үүрэг хүлээжээ. Гэтэл Б.Буяндэлгэрийн гаргасан “Цэцийн гурван гишүүний бүрэлдэхүүнтэй шийдэх” санал гэдэг бол нэгдүгээрт, Цэцийн гишүүн Д.Солонгын хараат бус байх шийдвэрт халдаж, түүнээс давж гаргасан санал, хоёрдугаарт, Үндсэн хуулийн 64.2 дахь заалтыг зөрчсөн Цэцийн түүхэн дэх анхны гишүүн болж байна. Тиймээс Цэцийн гишүүд, УИХ-ын гишүүд ээ, Монгол Улсын Үндсэн хуулийг сахин хамгаалах ганц үүрэгтэй Цэцийн гишүүн нь өөрөө эцэг хуулиа зөрчиж байхад ард түмэн бид Цэцээс шударга шийдвэр гарна, эцэг хуулиа хамгаалж чадна гэдэгт итгэж чадахгүй байна. Цэцийн гишүүн Б.Буяндэлгэрийн энэ үйлдэл бол улстөржиж, өмгөөлж хамгаалаад өнгөрөх асуудал биш. Магадгүй АИХын депутат байхаасаа Үндсэн хуулийг эсэргүүцэж байсан ийм хүнээр цаашид Үндсэн хуулиа мануулах нь хэнд ямар ашигтай юм бэ? Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ийм хүнийг Цэцийн гишүүн болгосон. Одоо Монголын олон зуун мянган шилдэг хуульчдыг үл тоон, сонгож авч томилсон Цэцийн гишүүн Б.Буяндэлгэрийн асуудалд УИХ анхаарал хандуулах хэрэгтэй байна.

Эх сурвалж: npost.mn