1992 оноос хойш эмхэлсэн Монголын Засгийн газар бүрд “шүд сугалах” хэмээх нэршил дагалддаг байлаа. Хэн нэгэн улстөрч, УИХ-ын гишүүнд таалагдаагүй, эрх ашигт нь нийцээгүй сайдыг огцруулах асуудлыг парламентад оруулж, хэлэлцүүлдэг агуулгатай. Уг шалтгаан нь жижиг, ганцхан сайдаар хэмжигдэх ч түүгээр дамжуулж Ерөнхий сайдыг барьцаалах, кабинетыг нь ганхуулах хэмжээний эрсдэл дагуулдаг гэмтэй.
Харин 2019 оны арваннэгдүгээр сард баталж, 2020 оны тавдугаар сараас хүчин төгөлдөр мөрдөж эхэлсэн Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр Засгийн газрын гишүүдээ томилж, чөлөөлж, огцруулах асуудлыг бүрэн эрхийг Ерөнхий сайдад хамааруулсан байдаг юм.
Өөрөөр хэлбэл, сайд нар УИХ-ын гишүүдийн бус танхимын тэргүүнийхээ өмнө шууд хариуцлага хүлээх зарчмаар Засгийн газрын тогтвортой байдлыг Үндсэн хуулиар хамгаалсан нь энэ. Гэтэл үе үеийн Засгийн газрын өнгөнд сүүдэр мэт дагаж явсан эл танил технологи хууль тогтоох дээд байгууллагад зүсээ хувирган ороод ирэв.
Ингэж харах, хардах үндэслэл нь Улсын ерөнхий прокуророос УИХ-ын даргад өргөн мэдүүлж, парламентаар хэлэлцүүлж эхэлсэн нэр бүхий дөрвөн гишүүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлж шалгах санал. Ерөнхий прокуророос оруулж ирсэн саналыг Халдашгүй байдлын дэд хороогоор хэлэлцэх хуулийн заалтын дагуу өчигдөр бүтэн өдрийн турш хуралдав. Тодорхой шийдвэрт хүрч, дөрвөн гишүүний бүрэн эрхтэй холбоотой дүгнэлтийг Дэд хорооноос гаргаагүй ч хуралдааны дараа Улсын ерөнхий прокурор Б.Жаргалсайханы хэвлэлийнхэнд хийсэн мэдээлэл анхаарал татаж байна.
Дараагийн гишүүдийн хэрэг боогдож магадгүй гэсэн утга бүхий байр суурийг илэрхийлсэн тэрбээр нийт 29 хэрэг бүртгэл нээснийг онцолсон. Прокурор Б.Жаргалсайханы хэлснээр энэ удаад оруулж ирсэн дөрвөн гишүүн анхных бөгөөд сүүлчийнх нь биш гэдгийг төвөггүйхэн ойлгож болохоор. Өөрөөр хэлбэл, Халдашгүй байдлын дэд хороогоор асуудал нь орсон дөрвөөс гадна дараа дараагийн гишүүнийг оруулж ирэх нь цаг хугацааны асуудал гэсэн санааг Ерөнхий прокурор нь өөрөө битүүхэндээ илэрхийлсэн хэрэг.
Албан тушаал, мэдээлэлд ойр байдлаа ашиглаж, гэмт хэрэг үйлдсэн бол хуулийн хариуцлага хүлээх нь зүйн хэрэг. УИХ-ын гишүүн, сайд, төрийн өндөр албан тушаалтан хэнбугайд ч хууль эрх тэгш үйлчлэх учиртай. Үүнд Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, Улсын Ерөнхийлөгч ч хамаарна.
Гагцхүү Улсын ерөнхий прокурорын хэлсэн үнэн бол 27 жилийн дараа Үндсэн хуульдаа гар хүрч, сонгодог парламентын тогтолцоо руу нэг алхам урагшилсан, УИХ бүрэн эрхийнхээ хугацаанд дархлаагүй болох вий гэсэн болгоомжлолыг төрүүлж эхэллээ. Цаашлаад нэг хүний засаглалд шилжих суурь хөрсийг бэлдэх сэдэл дахин өдлөхийг үгүйсгэх аргагүй юм.
Угтаа бол ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаас хойш 30 жилийн хугацаанд огт хөндөөгүй, хөндөх ч учиргүй нэг заалт явж ирсэн нь “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” тухай. Угаас парламентын үндсэн дархлаа нь ч энэ.
Өмнөх парламентын үед ч засаглалын тогтолцоо нэг хүний гарт төвлөрөх үү? Эсвэл нийт ард түмний гарт байх уу? гэсэн санал гараад төдийлөн дэмжлэг авч чадаагүй. Шалтгаан нь маш энгийн. Ерөөсөө л ОХУ, Хятад гэсэн их гүрний дунд оршдог, гуравдагч хөршийн оролцоо хумигдмал Монгол Улсад парламентын тогтолцоо нь хэрэгтэй, төрийн механизмын хөшүүрэг нь болдог учраас.
О.Балдан-Очир
