“Худал мэдээлэл тараах” гэмт хэргийг Эрүүгийн хуульд 2020 онд зүйлчлэн оруулсан байсныг Улсын Их Хурал 2025 оны намрын ээлжит чуулганы төгсгөлд хүчингүй болголоо. Энэ нь иргэдийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, өөрийн гэсэн итгэл үнэмшилтэй байж, үгээ хэлэх эрх чөлөөг хамгаалсан дэвшилтэт шийдэл болсныг хуулийн мэргэжилтнүүд төдийгүй олон нийт талархан тэмдэглэж байна.
Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “... эрх чөлөө, ... хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.”, Арван зургадугаар зүйлийн 16 дахь заалтын “итгэл үнэмшилтэй байх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх ... эрх чөлөөтэй. ...”, мөн зүйлийн 17 дахь заалтын “төр, түүний байгууллагаас хууль ёсоор тусгайлан хамгаалбал зохих нууцад хамаарахгүй асуудлаар мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрхтэй. ...”, Арван есдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн “Төрөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц ... хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүргийг иргэнийхээ өмнө хариуцна.”, Далдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн “Үндсэн хуульд хууль ... бүрнээ нийцсэн байвал зохино.” гэснийг тус тус зөрчсөн гэх маргааныг сэтгүүлч, хуульч нар хамтран гаргасан юм. Үндсэн хуулийн цэц эл маргааныг дунд суудлын хуралдаанаараа хэлэлцэхэд мэдээлэл гаргагч иргэдийг төлөөлөн сэтгүүлч Ж.Баттуул, Д.Чанцалдулам, Э.Энэрэл, Б.Анхзаяа, Э.Хүрэлбаатар, Р.Саруултөгс, А.Баярмаа, хуульч Л.Галбаатар, С.Номынбаясгалан, Д.Оросоо нар, шинжээчээр хууль зүйн ухааны доктор Д.Солонго, Б.Тэмүүлэн, сэтгүүлч З.Боргилмаа нар оролцлоо. Маргаан гаргагч иргэдийн тавьсан гол үндэслэл бол Эрүүгийн хуулийн энэ заалт бусдын нэр төр, алдар хүнд, ажил хэргийн нэр хүндийг гутаасан буруу, ташаа мэдээлэл тараахтай тэмцэх гэхээсээ илүү иргэдийн үзэл бодлоо илэрхийлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөг боомилж, айлган сүрдүүлэх, шахалт дарамт үзүүлэх хэрэгсэл болон ашиглагдаж байгааг бодит баримтуудаар нотолсон явдал байлаа. Үндсэн хуулиар баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөөний агуулгыг явцуу, хязгаарлагдмал байдлаар авч үзэх нөхцөлийг энэ заалтаар бий болгож, хууль дээдлэх зарчмын үзэл санаа, агуулгад харшилж буйг сэтгүүлч, хуульч нар өргөн хүрээнд дэлгэн тавьсан юм. Эрүүгийн хуульд тусгасан хатуу хариуцлага нь олон нийтийн өмнөөс шүүмж өрнүүлдэг сэтгүүлч, нийгмийн идэвхтнүүд, нөлөөлөгчдийг “өөрийн цензур” тавихад түлхэж, улмаар тэд дуугарахаас татгалзах нь ардчилал, нээлттэй, ил тод байдалд сөргөөр нөлөөлөх үр дагавартайг тэд сануулж, НҮБ болон олон улсын холбогдох байгууллагуудаас Монгол Улсад өгсөн зөвлөмжүүдэд энэ асуудлыг онцгойлон дурдсаар байгааг тэд анхааруулж байлаа.
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлийн 16-д Монгол Улсын иргэн “итгэл үнэмшилтэй байх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх” эрхийг баталгаатай эдлэхээр заасан. Үзэл бодлоо илэрхийлэх, итгэл үнэмшилтэй байх эрх бол хүний бусад эрхээ хэрэгжүүлэх гол нөхцөл болдог, хувь хүний бүрэн дүүрэн хөгжихөд чиглэсэн салгаж үл болох нөхцөл байдлыг бүрдүүлдэг суурь эрх төдийгүй ардчилсан нийгмийн үндэс суурь болдог гэж олон улсын мэргэжилтнүүд дүгнэдэг. Өөрөөр хэлбэл эрх эрхийн дотроос энэ эрх хүний хүн байх мөн чанарт түлхүү хамаардаг, илүү амин чухал эрх юм.
Хүний эрхүүд харилцан уялдаа холбоотой. Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө нь хүмүүсийн тайван замаар эвлэлдэн нэгдэх, хэвлэлийн эрх чөлөө, хувийн нууцтай байх, төрийн зүгээс шуудан харилцаа, хувийн өмчид хөндлөнгөөс халдахаас ангид байх зэрэг олон эрхтэй нягт уялддаг. Үүгээр зогсохгүй академик түвшний судалгаа шинжилгээний болон шашны эрх чөлөөг ч мөнхүү давхар агуулна. Төрийн алба хаах, сонгуульд санал өгөх, сонгох, сонгогдох эрх ч мөн хувь хүний үзэл бодол, итгэл үнэмшилтэй гүн гүнзгий хамаарна. Ийм олон талтай учир үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөгөө хүмүүс амаар, урлагийн бүтээл, үзүүлбэрээр, биеэр, улс төрийн байр суурь, өөрийн тайлбараар, хүний эрхийн тухай хэлэлцүүлэг, жагсаал цуглаан, сонгууль, сэтгүүл зүй, хичээл, шашны зан үйл, арилжааны сурталчилгаагаар гэх мэт маш олон төрлийн хэлбэрээр илэрхийлэх боломжтой байдаг. Орчин үеийн цахим технологи, олон нийтийн сүлжээний өргөн цар хүрээ хүний үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөнд шинэ шинэ боломжийг олгож, тэр хэрээр уг эрхийг сахин хамгаалах, зөрчигдөхөөс урьдчилан сэргийлэх асуудалд бэрхшээл учирч буйг хуульчид сануулсаар байна.
Хүн чөлөөтэй бодох, юунд итгэх, юунд эс итгэхээ шийдэх, өөрийн үзэл бодол, итгэл үнэмшилтэй байх уугуул мөн чанартайг Үндсэн хуулийн цэц 2025 оны 11 дүгээр сарын 25-ны дүгнэлтдээ цохон дурдаж, энэ нь хүний оюуны дотоод ертөнцийг хөндлөнгийн оролцооноос хамгаалж, аливаа итгэл үнэмшил, үзэл бодлоо бий болгох, түүнийгээ ямар нэгэн хориг саадгүйгээр баримтлах, хэдийд ч, ямар ч шалтгаанаар өөрчлөх, илэрхийлэхээс татгалзах зэрэг эрхийг багтааж байгааг урьд өмнө гаргаж байсан шийдвэртээ үндэслэн илэрхийлсэн байна. Түүнчлэн хүний итгэл үнэмшил, үзэл бодлыг хуулиар, эсхүл бусад хэм хэмжээгээр зохицуулахгүй бөгөөд хүний толгойд төрөх бодлыг удирдах, хянахыг ямар ч этгээдэд хориглох НҮБ-ын Хүний эрхийн хорооны тайлбарыг хавсаргажээ.
Хүмүүс үзэл бодлоо голчлон үгээр илэрхийлдэг тул Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлийн 16 дахь заалтад “үг хэлэх” эрх чөлөөг тусгайлан баталгаажуулсан. Иргэний энэ эрхээ хэрэгжүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл онцгой үүрэгтэй учир мөнхүү “хэвлэн нийтлэх” эрх чөлөөг хамгаалсан. Үүний хүрээнд хүний аливаа мэдээллийг эрж хайх, хүлээн авах, түгээх зэрэг олон талын эрх, эрх чөлөө багтаж буйг Үндсэн хуулийн цэц албан ёсоор тайлбарлаж, Улсын Их Хурлаас 2020 онд Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахдаа өмнө үйлчилж байсан “гүтгэх, доромжлох” гэмт хэргийн ойлголтыг өөрчилж, цар хүрээг нь өргөтгөн “худал мэдээлэл тараах” гэсэн шинэ төрлийн гэмт хэргийг тусгасан нь эрх зүйн тодорхой байдлын болон тохирсон байх зарчмууд, эрх чөлөөний тэнцвэрийг хангаагүй, олон улсын эрх зүй ба нийтлэг чиг хандлагад нийцээгүй зэрэг олон үндэслэлийг баримт нотолгоотойгоор задлан шинжилж, 2025 оны 10 тоот дүгнэлтээ гаргасан юм. Уг дүгнэлтэд Эрүүгийн хуулийн дээрх зүйл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “… эрх чөлөө, … хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.”, Арван зургадугаар зүйлийн 16 дахь заалтын “… үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх … эрх чөлөөтэй. …”, мөн зүйлийн 17 дахь заалтын “төр, түүний байгууллагаас хууль ёсоор тусгайлан хамгаалбал зохих нууцад хамаарахгүй асуудлаар мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрхтэй. …”, Далдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн “Үндсэн хуульд хууль … бүрнээ нийцсэн байвал зохино.” гэж заасныг тус тус зөрчсөн гэж дүгнэн, уг заалтыг 2025 оны 11 дүгээр сарын 25-ны өдрөөс эхлэн түдгэлзүүлсэн юм. Үүнийг Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцээд хүлээн зөвшөөрч, 2025 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдрийн 123 дугаар тогтоолыг батлав.
Улсын Их Хурал Үндсэн хуулийн цэцийг дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрсөн бол тухайн дүгнэлтэд дурдсан хууль тогтоомжид зохих нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн зохицуулалттай. 10 дугаар дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрснөөр Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйлд заасан “Худал мэдээлэл тараах” гэмт хэрэгт хариуцлага тооцох тухай заалт хүчингүй болж, холбогдох эрх зүйн харилцааг Үндсэн хуульд нийцүүлэн шинээр томъёолно гэсэн үг юм. Иймд уг асуудлыг чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх үед Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх бол хүний үндсэн эрх бөгөөд түүнийг Монгол Улсын Үндсэн хууль, НҮБ-ын Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал зэргээр олон улсын эрх зүйн хүрээнд хамгаалж байдгийг дурдан, Үндсэн хуульд нийцүүлэн монгол хүний эрх, эрх чөлөөг илүү баталгаажуулах хууль санаачилж ажиллахыг Улсын Их Хурлын гишүүдэд уриалсан юм.
Хүчин төгөлдөр мөрдөгдсөн таван жилийн хугацаандаа Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр заалт сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн мэргэжлийн үйл ажиллагаанд асар их саад тотгор учруулж, иргэдийн итгэл үнэмшлийг нухчин дарж, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хангалттай боомилжээ. Ялангуяа энэ заалтыг эрх мэдэлтнүүд, дарга нар иргэдийнхээ эсрэг, мэдэх, мэдээлэх эрхийн эсрэг, үзэл бодол, байр суурьтай байх эрхийн эсрэг ашиглаж, айлган сүрдүүлдэг болж, тэр хэрээр төрийн үйл ажиллагаа олон нийтээс улам нууцлагдан далдлагдаж ирсэн нь хэн хүнд илэрхий. Олон улсын тавцанд энэ заалт манай улсын “муухай харагдуулж”, эрэмбэ үнэлгээг маань хойш татаж байсныг ардчилал, хүний эрх, шударга ёсны, аз жаргалын зэрэг олон индексүүдээс харж болно. Ийм их үр дагавартай алдаагаа засаж, “төмөр дөнгө”-нөөс улс орноо чөлөөлж чадсан нь Улсын Их Хурлын намрын чуулганы хамгийн далайцтай алхам боллоо. Дараагийн “харайлт”-аа даацтай хийж, “давшилт” болгох л үлдэж байна.
Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин, Д.Энхболдбаатар
