Монгол Улс шатахууныхаа хэрэгцээг бараг бүхэлд нь импортоор хангадаг онцлогтой. Бүр тодруулбал, импортын 100 хувь шахам нь ОХУ-аас хамааралтай. Энэ нь гэхдээ гагц өнөөдөр үүсээд байгаа асуудал биш бөгөөд сүүлийн 30 жилийн турш хуримтлагдсан бүтэц, тогтолцооны эмзэг байдал юм. Газар зүйн талаасаа ч шатахууны импортыг олон гарцтай болгох боломж манай улсад ховор.
Ийм нөхцөлд нийлүүлэлт түр саатах, импортын урсгал доголдох төдийд л дотоодын зах зээлд шууд нөлөөлдөг. Зарим шатахуун түгээх станц нөөцөө хязгаарлах, худалдаагаа түр зогсоох, эсвэл иргэдэд тодорхой хэмжээгээр шатахуун олгох тухай мэдээлэл гарахад олон нийт сандарч, урт дараалал үүсдэг. Энэ нь зөвхөн шатахууны хомсдол бус, иргэдийн хүлээлт, зах зээлийн сэтгэлзүйгээс үүдэлтэй байдаг. Өнөөдөр мөн л ийм нөхцөл үүсээд байна. Харамсалтай нь, ийм нөхцөл үүсэх бүрд асуудлын үндсэн шалтгааныг орхигдуулж, үнийн өсөлтийг улс төрийн өнцгөөс тайлбарлах оролдлого давамгайлах нь бий. Зарим нь “үнэ нэмлээ”, “популизм хийлээ” гэх мэтээр тодорхой улстөрчдөд бурууг тохдог. Харин бодит байдал дээр шатахууны үнэ, нийлүүлэлт нь олон улсын зах зээл, импортын өртөг, тээвэр ложистик, валютын ханш зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардаг. Хамгийн гол нь манай улсын хувьд экспортлогч орны дотоод хүчин зүйл хамгаас илүү хамаардаг. Өөрөөр хэлбэл, манай улс шатахуунаа 100 хувь импортлодог улс буюу ОХУ-ын дотоодын улс төр, нөхцөл байдлаас хамаардаг гэсэн үг.
Бүр тодруулбал, шатахуун тасалдахад, үнээ нэмэхэд Монголын дотоод улс төр төдийлөн нөлөөлдөггүй гэсэн үг. Харин энэ удаад салбарын яам эрсдэлийг бууруулах урт хугацааны шийдлүүдийг зэрэг эхлүүлээд байна. Тухайлбал, зөвхөн нэг улсаас хараат байдлыг багасгах зорилгоор БНХАУ, БНСУ, Казахстан зэрэг улсаас шатахуун импортлох боломжийг бүрдүүлэх хэлэлцээг эхлүүлээд буй. Нийлүүлэлтийн эх үүсвэрээ төрөлжүүлэх нь дэлхийн олон орны баримталдаг аюулгүй байдлын үндсэн зарчим. Үүнээс ч илүү анхаарал татах нэг ажил бол улсын шатахууны стратегийн нөөцийг бий болгох төсөл.
Сүүлийн 30 жилийн хугацаанд анх удаа Монгол Улсад 22 байршилд шатахуун хадгалах агуулах, нөөцийн сав барих ажлыг эхлүүлсэн нь энэ салбарын түүхэнд томоохон өөрчлөлт гэж үзэж болно. Ийм дэд бүтэц бүрдвэл нийлүүлэлт доголдсон үед улсын нөөцөөс зах зээлийг тогтворжуулах боломжтой болж, өнөөдрийнх хомсдолын эрсдэл эрс буурах нөхцөл бүрдэх юм. Шатахуун нөөцлөх агуулах бартснаар Монгол Улс шатахууны хангамжаа ганц эх үүсвэрээс хараат хэвээр үлдээх үү, эсвэл олон улсын жишгээр эх үүсвэрээ төрөлжүүлж, стратегийн нөөцтэй болох уу гэсэн сонголтоо хийж байна гэж ч тодорхойлж болно.
Тэгэхээр Засгийн газрын, салбарын яамны гаргаж байгаа Шийдвэрүүдийг улс төрийн оноо авах хэрэгсэл болгохоос илүү бодлогын үр дүнгээр нь үнэлэх цаг иржээ. Учир нь шатахууны аюулгүй байдал гэдэг нь зөвхөн нэг салбарын асуудал биш, улс орны эдийн засаг, үндэсний аюулгүй байдалтай шууд холбоотой стратегийн асуудал билээ.
Л.Бат
