Хичээлийн шинэ жил эхэлж оюутнууд хөдөө орон нутгаас ирэх цаг асуй. Үүнтэй зэрэгцээд их хотын амьдрал буцалж, замын хөдөлгөөн оргил ачаалалдаа хүрдэг. Зуны турш уулзаагүй оюутнууд нийлж дарвин бааруудыг пиг дүүргэдэг. Үүний араас шил шилээ даган зохион байгуулагддаг танилцах үдэшлэг гээд шоу цэнгээн тасрахгүй. Харин үүнийг дагасан сөрөг үзэгдлүүд ч гаарч жилийн жилд хэв журмын зөрчил, гэмт хэргийн гаралт ихсэж эрүүлжүүлэх байрууд дүүрдэг гэдгийг хууль сахиулагчид ярьдаг.

Улаанбаатар хотын өнцөг булан бүрт нээгдсэн үй түмэн олон баар, пабуудыг цэгцлэх талаар олон жил хөөцөлдөж байгаа ч дорвитой үр дүнд хүрэхгүй л байгаа. Учир нь эрх бүхий албан тушаалтнууд архитай хийх тэмцлийг дэлхийн жишгээс гажууд аргаар явуулсаар байдлыг хяналтнаасаа улам алдсаар байгаа юм.

Баар цэнгээний газруудыг цэгцэлж, стандарт тогтоож аюулгүй байдлыг нь ханган иргэдээ хамгаалах замаар ийм төрлийн хэрэглээг хяналтандаа оруулдаг дэлхий нийтийн жишгийг дагаад архины хэрэглээ улам соёлждог. Харин манай хууль сахиулагчид шөнийн цагаар бүхнийг хаах ёстой гэсэн хуулийг муйхарлан хэрэгжүүлэх гэж арван жил тэмцсэн ч энэ хууль амьдралд биеллээ олж чадаагүй. Учир нь нэрт нийтлэлч Баабарын хэлсэнчлэн “шөнө дөлөөр хоёр кола уух гэж хэн ч гардаггүй” тул нэгэнт нийгмийн үзэгдэл болсон энэхүү хэрэглээг хангах далд хэлбэрийн үйлчилгээ түүнийгээ дагасан ёс суртахуунгүй байдал цэцэглэсээр шөнийн Улаанбаатар хот хамгийн айдастай хяналтгүй болж хувирсан юм. Дээд түвшиндээ архины тусгай зөвшөөрөл тойрсон том хэлбэрийн авилга цэцэглэсэн бол доод түвшиндээ эргүүлийн цагдаа нь үнэгүй архи аваад уучих дэлгүүр, паабаар дутахгүй болсон. Нийгмийн дийлэхи нь архи хэрэглэдэг хэрнээ нийгмийн дийлэнхи нь баар, рестораныг эсэргүүцэгч. Цаашид ийм муйхар аргаар тэмцэлдээд амжилтанд хүрэхгүй гэдэгтэй олон хүн санал нэгдсэн ч шийдвэр гаргаж, өөрчлөлт хийж чадахгүй байна. Энэ нь өнөөх олон нийтийн дунд гүн бат шигдсэн популист ойлголтоос үүдэлтэй.

Тухайлбал хотын дарга Э.Бат-Үүл архины эсрэг тэмцэл архидалтыг улам гааруулсан гэж үзээд цагийн хязгаарыг зогсоохыг мэдэгдсэн ч хууль батлах эрхгүй тул тэгс хийгээд зогссон. Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин мөн л энэ саналыг дэмжиж баар цэнгээний газруудыг цэгцэлж стандарттай болгон, камерын хяналттай болгохоор багагүй зүтгэж хуулийн төсөл санаачилсан. Гэвч энэ нь Засгийн газрын хурлаас цааш хөдлөлгүй дарагдсаар байгаа. Монгол Улсад архидалтыг цэгцлэх цаг нь болсон. Гэхдээ хуучны хориглож, хаах аргаараа амжилт олохгүй гэдгийг бид 11 жилийн туршилтаар баталсан.

Тийм л учраас энэ олон баар, цэнгээний газруудыг цэгцэлж чанаргүйг нь хааж, чанартай хэд нь эрхийг нь олгож аюулгүй байдал стандартын өндөр шаардлага тавих замаар иргэдээ гэр орондоо таван настай хүүхдийнхээ дэргэд архидах зуршлаас салгах хэрэгтэй байгаа юм. Харин үүнийг эсэргүүцэгч эрх мэдэлтэй бүхэл бүтэн бүлэглэл бий болсон нь энэхүү шинэчлэлд хамгийн ихээр саад болж байгаа юм.

“Архи муухай, баарууд муухай” Ингэж чанга дугарах тусам олон нийт тэднийг дэмжинэ. “Хаа хаа” гэж чарлана. Харин эргэж хараад дов довныхоо баар, паабуудыг рекетлеж хэрэгтэй гэсэн бүхнээ салгана. Үүнийхээ хариуд тэдэнд шөнөжин ажиллах боломжийг олгоно.  Хууль бус боловч жам ёсны дагуух ийм үзэгдэлд бид хэдийн дасаан. Эцэстээ хууль хэрэгждэггүй гэх ойлголтыг батжуулж хуулийн нэр хүндийг унагасаар байгаа.

ЦЕГ-аас гаргадаг гэмт хэргийн статистикт хамгийн их гэмт хэрэг даваа гарагт гардаг. Харин тэр өдөр баар ресторанууд хоосон байдаг. Гэтэл долоо хоногийн сүүлээр буюу баасан, бямба гарагуудад гэмт хэргийн гаралт буурдаг байна. Энэ өдрүүдэд баар, ресторанууд хамгийн их үйлчлүүлэгчтэй байдаг. Үүнээс нийт гэмт хэргийн дийлэнхи нь ахуйн хүрээнд гардаг ба баар ресторанууд хүн ихтэй өдөр харин ч бага гэмт хэрэг гардаг болохын нотолж байгаа юм.

Гэтэл дарин дээр давс гэгчээр одоо бүр хөгийн зүйл болох нь. Баар, Паабуудаар иргэний үнэмлэхтэй орох ёстой. Бичиг баримтгүй бол баривчилж 72 цаг саатуулах арга хэмжээ авна гэж сүрдүүлэх боллоо. Зорилго нь аргаа зөвтгөх юм бизээ. 21 нас хүрээгүй иргэнд архиар үйлчилдэггүй. Ийм соёл дэлхийн хаана ч бий. Бичиг баримтыг нь шалгаж оруулдаг ийм стандарт ч мөн бий. Харин бичиг баримтгүй байсных нь төлөө хорьж, цагддаг арга барил комунист Хятадад ч байхгүй. Иргэн хүн биеийн байцаалтаа ямар ч нөхцөлд авч явах ёстой. Бичиг баримтгүй явлаа гэж торгодог барууны орнууд ч бий. Харин манайхан өнөөх л юмны духанд “барьна хорино” гэдэг аргаараа дахиад л бөөн залуусыг “түр шоронд” суулгах сүрдүүлгээ хийж байх юм. Сануулах, торгох, үгүйдээ л ар гэрийнхэнтэй нь холбогдох гэх мэтийн үйл түмэн аргаар хэн болохыг нь тогтоож болох атал заавал 72 цагт саатуулна гэж сүрдүүлдэг нь ямар учиртай юм бэ? Монгол Улс шоронжиж гүйцлээ гээд байдаг. Харин хууль сахиулагчид нь муухай харагдсан бүхнээ барьж хорьсоор байдаг. Хууль сахиулах нь шинжлэх ухаан, харилцааны нарийн урлаг гэдгийг ойлгоддоггүй рапарт, тушаалаар тархиа програмчилсан цэрэгжсэн арга барилаасаа манай хууль сахиулагчид хэзээ салах юм бэ?