УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин улс төрч, хуульч, иргэн хүнийхээ хувьд МАХН-ын дарга Н.Энхбаярыг баривчилсан, түүнээс урган гарсан үйл явдлуудын талаар өөрийн байр сууриа илэрхийллээ. Улс төрийн халуун тогоонд болж байгаа үйл явдлын талаар тэрбээр өөр нэг өнцөгөөр “Ntv” телевизийн “Чухал яриа” нэвтрүүлгийн сэтгүүлчтэй ярилцжээ.

- Х.Баттулга, Ц.Нямдорж нарын сөргөлдөөнөөс эхлээд олон эгзэгтэй үйл явдлууд үргэлжлэх боллоо. Таны хувьд МАХН-ын дарга Н.Энхбаярыг баривчилсан үйл явдлыг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ?
- Би бүтэн оройжин үйл явдлыг зурагтаар харсан л даа. Мэдээж хэрэг олон талаас нь үнэлж дүгнэх хэрэгтэй байх. Болсон процессийг би гурван хэсэгт хуваах ёстой гэж харж байгаа. Нэгдүгээрт, жил хагасын өмнөөс эхлээд Н.Энхбаяр гэдэг хүнийг авлигын хэргээр шалгаж байна гээд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ч гарсан, хуулийн байгууллага ч тодорхой ярьж байсан. Экс ерөнхийлөгч ч өөрөө “хэрэв энэ жүжиг бол би очихгүй, намайг улс төрийн зорилгоор хэлмэгдүүлэх гэж байна” гэсэн үгийг хэвлэлээр дайж байсан. Би нэг уулзалт дээр өөрөөс нь тодруулж асууж байсан юм. Хоёрт, баривчилгааг тусад нь салгаж үзэх ёстой. Гуравт, гишүүдийн халдашгүй байдалтай холбоотой үйл явдал, Ц.Нямдорж сайдыг огцруулах уу, үгүй юу гэдгийг салгаж харах ёстой.

- Энд энгийн иргэнээс эхлээд хэн ч хууль биелүүлэх ёстой гэсэн ойлголт их яригдаж байна?
- Ямар ч нөхцөлд бид Үндсэн хуулиа дээдэлнэ гэж хорин жил явлаа шүү дээ. Албан тушаалтай байна уу, түүнээсээ буусан байна уу, жирийн иргэн байна уу ялгаагүй хуулийн өмнө эрх тэгш байх ёстой. Шүүх эрх мэдэл бол бие даасан, хараат бус байдаг. Тэнд УИХ-ын гишүүн, ерөнхийлөгч хэнбугай ч нөлөөлөх эрхгүй. Шүүхийн шийдвэр гарсан бол биелүүлэх ёстой. Буруу шийдвэр гаргасан гэж үзэж байгаа бол хуулийн процессоор өмгөөлөгчөөр дамжуулж ярих газраа ярих ёстой гэсэн зарчим байгаа. Энэ үүднээс харах юм бол гурав дахь ерөнхийлөгчийг баривчилсан шүүхийн шийдвэр явагдаж байна. Арван удаа дуудахад ирээгүй гэснийг харах юм бол шүүхийн шүүн таслах үйл ажиллагааны эсрэг гэмт хэрэг болно. Дуудсан үед очиж мэдүүлэг өгөх ёстой. Тэгээд эрх нь зөрчигдөж байвал хамгаалуулах эрхтэй. Би Н.Энхбаяр гэдэг хүнтэй бололцоо гараад уулзаж байсан. Ямар үед хууль биелүүлэх ёстой гэдэг, ямар нөхцөлд хууль биелүүлэхгүй, надад падгүй гэж хэлдэг юм бэ? Энэ чинь хууль шүүхийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг эвдээд байна. Шүүхэд дуудаж байхад би очихгүй ээ гэж хэлэх эрхгүй. Таны байр суурь ч ерөөсөө ойлгогдохгүй байна гэж би хэлж байсан. Манай хүн хариуд нь “Англичуудыг М.Ганди ямар зөөлөн аргаар эсэргүүцэж байсан, би тийм тэмцлийн аргыг сонгож байна” гэсэн. Энэ тэмцлийн арга бол ардчиллын зарчим болохоос хуулийн зарчим биш. Ардчиллыг бол хуульчилж болдог, хуулийг ардчилж болдоггүй.

- Гэхдээ сая шүүх биш АТГ-аас баривчилсан юм биш үү?
- Шүүхийн шийдвэр гарсан. АТГ-ын мөрдөн байцаалтын үйл ажиллагааг тасалдуулаад байгаа учраас шүүхэд асуудлыг тавьсан. Шүүхийн шийдвэрийн дагуу цагдаагийн байгууллага баривчлаад, прокурорын хяналтанд явж байна л даа.

- Зарим УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхэд халдлаа гээд байна. Энэ талаар юу хэлэх вэ?
- Эхлээд бид УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдлын тухай ярихгүй. Харин Үндсэн хуулиар олгосон иргэний халдашгүй байдал, орон байрны халдашгүй байдлын талаар ярьдаг юм. Гишүүдийн халдашгүй эрхтэй, эрхгүй тухай асуудал энд байхгүй. Ямар нэгэн хуулийн байгууллагын хууль ёсны шийдвэр журмаар энэ халдашгүй байдалд халдах ёстой болохоос биш, дураараа халдаж болохгүй ээ. Тийм учраас саяны баривчилгаа энэ журмыг зөрчсөн үү, үгүй юу гэдэг дээр асуудал хөндөгдөнө. Баривчлах үедээ айл андуураад орж байгаа нь өөр асуудал. Яагаад гэвэл прокурор болон шүүхийн шийдвэргүй бол хэний ч гэр рүү нэвтэрч орохгүй, хэний ч биед халдах учиргүй. Андуураад байх ч учиргүй. Манай цагдаагийн байгууллага арга барилын хувьд үнэхээр хоцрогдсон байна. Бас мэдээллээ үнэлээд, мэргэжлийн түвшинд ажиллаж чаддаггүй юм байна гэдгийг харуулж байгаа юм. Гэхдээ хууль зөрчсөн үү гэдэг өөр асуудал. Зурагт үзээд сууж байхад Э.Амарбат эхлээд шүүхийн шийдвэрийг  танилцуулаад дараа нь гэр рүү нь нэвтэрсэн. Энэ бүхэн дээр зөв задаргааг нь хийгээд үнэлэх ёстой юм.

- Хүчнийхэн бас хариуцлагагүй ажилласан гэж шүүмжлээд байгаа?
- Хамгийн том эмгэнэл бол маргааш өглөө нь Хууль зүйн сайд нь “Би мэдсэнгүй, унтчихсан байна” гэсэн. Хуулийн байгууллага ямар үйл ажиллагаа явуулж байгаагаа Хууль зүйн сайдад тайлагнах албагүй. Гэхдээ тэр салбарыг хариуцаж байгаа хүний хувьд энэ салбарт юу болж байна вэ гэдгийг мэдэж байж, бодлогоо тодохойлж, тэр салбарыг авч явах ёстой. Яахав, нэг шөнө телевизор үзэхгүй унтсан юм шиг байна. Гэхдээ энэ хүн хууль зүйн салбарт ажиллахдаа салбарыг өөрийг нь ийм унтаа байдалд оруулжээ. Цагдаагийнхан албан үйл ажиллагаа явуулахдаа яагаад хааш яайш, эргэлзээ төрлүүлэм ажил хийдэг юм бэ? Нарийвчилан дүрэм журам байна уу? Долдугаар сарын нэгэнд ч ийм асуудал гарсан. Сая ч гэсэн гарлаа.

- Дүрэмт хувцастай хүмүүсийн дунд энгийн хувцастай хүмүүс бусдыгаа шахаж, дундуур нь дайрч жижигхэн үймээн дэгдээгээд яваад байгаа юм. Ямар нэгэн зохион байгуулалтай үйл ажиллагааг үймээн болгох гэж оролддог байдал харагдаад байна?
- Тийм. Энэ чинь осолтой бөгөөд аюул дагуулсан үйл явдал. Хэн нэгэн хүнийг баривчлах үйл ажиллагаанд энгийн хувцастай, хэн бэ гэдгийг ялгах бололцоогүй үед дунд нь өөр нэг хүн баривчлах гэж байгаа хүнийг жийчихвэл яах вэ? Үгүйсгэх аргагүй. Дараа нь цагдаа нар ингэлээ гээд ярина. Тэнд байгаа хэвлэлийнхэн ч бас ажлын тэмдэгтэй хувцсаа өмсчихсөн байх ёстой. Бас нэг камер барьчихсан хэрэгтэн явж байхыг үгүйсгэхгүй. Ийм нөхцөл байдлыг шийдэхийн тулд би гурван жил явсан. Одоо цагдаагаа мөрдөхөөс салгаж аваад мөрдөгчдийн статус, ялгарах онцлогыг нь тогтооё. Тухайлбал, АТГ-ын мөрдөгч очоод яг юу үзүүлсэн юм? Байгууллагын тэмдэг үзүүлэн юм уу, эсвэл тусгай статустай тэмдэг үзүүлсэн юм уу? Ялгах ёстой.

- Хэн үүнийг тогтоох ёстой юм бэ?
- Прокурор шалгаж тогтоох ёстой байх. Яг процессийн хүрээнд УИХ-д нэг боломж байгаа. УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхэд халдсан эсэх талаар ажлын хэсгийн Төрийн байгуулалтын байнгын хорооноос гаргаж болно.

- 7-р сарын нэгнээс хойш цагдаа руу их дайрдаг болсон. Яагаад АТГ, шүүх рүү биш үүрэг гүйцэтгэж байсан цагдаа нар руу дайраад байна вэ?
- 7-р сарын нэгэн, энэ үйл явдал хоёрыг жишиж болохгүй. Энд бол шүүхийн шийдвэр гарчихсан, эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн харилцаа үүссэн асуудал. Шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэхгүй гэж байгаа тул албадлагын арга хэмжээ авахын тулд цагдаа татагдах орж байна. Шүүгчийн үйл ажиллагаанд хэн ч хөндлөнгөөс оролцох эрхгүй. Энэ дотор улс төрийн нам, жирийн иргэн ч гэсэн орно. Энэ дотор Н.Энхбаяр гэдэг иргэн ч бас орно. Шүүхийн шийдвэрийг танилцуулж байгаа бол босоод, хувцсаа өмсөөд гарах ёстой. Гэтэл хүмүүсийг авчирч жагсаагаад хаалгаа цоожлоод, зурагтаа хараад тайлбар хийгээд суух эрхгүй. Гээндээ ч байна, гоондоо ч байна гэдэг шиг аль алиндаа асуудал байна. Цагдаагийн дарга нар ч, Н.Энхбаяр гэдэг иргэн ч шүүхээр тогтоолгох ёстой. Тэгэхээс  шүүхэд очихгүй гэж цааргалах ёсгүй.

- Энэ үйл явдалд ёс зүй гэдэг ойлголтыг ярьж болох уу? Ёс зүйг хаана ярих ёстой вэ? Монгол улсын ерөнхийлөгч байсан хүнийг хүндэтгэлтэйгээр аваад явах боломж байсан биз дээ?
- Ийм өндөр албан тушаалд байсан хүн өөрөө хуулиа хүндэтгээд гараад ирэх ёс зүйтэй байх ёстой. Аавынхаа байранд хаалгаа цоожлоод сууж болохгүй. Нөгөө талаас хуулийн байгууллагууд урьдчилаад шүүхийн бичгээ танилцуулсан, тэр нь илүү тодорхой байх ёстой. Төрийн тусгай хамгаалалт руу үнэхээр албан бичиг явуулсан уу гэдгийг тодруулах хэрэгтэй. Тэрнээс энгийн хувцастай хэдэн хүн үг дуугүй машиных нь цонхыг хагалаад байвал асуудалтай. АТГ-ынхны хэлж байгаагаар шийдвэрийг танилцуулаад байхад эсэргүүцсэн бол асуудал үүснэ.

- Тэнд байсан зарим гишүүдийн бүрэн эрхэд халдсан гэж үзэх үндэслэл бий юу?
- АНУ-д УИХ-ын гишүүний дархан эрхээ хэн нэгэнд эсвэл өөрийн ашиг сонирхолд ашиглахгүй гэсэн тангарга өргөдөг. Монголд ийм заалт байхгүй ч УИХ-ын тухай хуулинд байдаг. Дөрвөн гишүүн бол халдашүй байдлыг нь зөрчсөн гэж үзэж байгаа. Яг хуулийн заалт, нөхцөл байдлыг зэрэгцүүлээд харахад асуудал гарч байна. Ер нь тэр дөрөв дархан эрхээ Н.Энхбаяр гэдэг хүнд ашиглуулчихсан юм биш биз? Байцаан шийтгэх хуульд байхгүй учраас хууль тогтоогч нь зохимжгүй авирлаад сууж байгаа нөхцөлд бол харин ч гомдол гаргасан хүмүүсийн эсрэг болж магадгүй юм биш үү. Тухайн өдөр хэвлэлээр гарсан мэдээллээс харахад зуун хувь тэр дөрвийн талд байгаа юм шиг харагдаж байсан. Харин хуулийн дагуу үнэлээд ирэхээр 50, 50 хувь болно шүү. Яагаад гэвэл халдашгүй байдал гэдэг ойлголт тодор УИХ-ын гишүүний ажлаа хийж байх явцад нь хэрэг үүсгээд, шалгахаас нь хамгаалдаг юм. Тэр хэдийн биед шалгалт, үзлэг хийсэн үү, баривчлах гэж оролдсон уу, шүүхэд татсан уу? Энд л халдашгүй байдлын тухай яригдана. Тусгай ажиллагаа явуулж байгаа үед иргэдийн халдашгүй байдлын тухай ярихаас биш УИХ-ын гишүүний тухай ярихгүй.

- Найзыг нь баривчлах гэхээр очсон гэсэн тайлбар өгөөд байгаа шүү дээ. Хүн чанарын асуудал гээд?
- Хувь хүний хувьд очсон бол иргэний эрх гэдэг л яригдана. Гэхдээ цагдаа ажлаа хийж байхад хүлээн зөвшөөрөхгүй гээд урдаас нь салаавч гаргасан, хаалга хаагаад зогсож байгаа бол эсэргүүцсэн гэж үзэх үү?  УИХ-ын гишүүний бүрэн эрх юугаар хязгаарлагддаг юм, хаана байж болно, болохгүй гэдэг тодорно. Мөрдөн байцаалтанд өмгөөлөгч орох болохоос хэн дуртай нь орохыг зөвшөөрдөггүй.

- Монгол улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж гэдэг хүн Б.Хурцыг Германаас авчраад АТГ-ын дарга болгосныхоо дараа Н.Энхбаярыг шалгуулах болсон. АН-ын хувьд ч сонгуульд ашигтай гэж үзээд байна?
- Нийгэм угаасаа хардах эрхтэй. Би бол мэдэхгүй гэж хэлнэ. Надад нэг сонин дүр зураг харагдаад байна. НИТХ-ын дарга Билэгт гадагшаа явчихаад одоо хүртэл ирээгүй л байна. Тухайн үед нийслэлийн засаг дарга байсан, өмнө нь Н.Энхбаярын үед Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газрын дарга байсан энэ хүн өмч хувьчлал, авлигын хэрэгтэй холбоотой мэдээлэлтэй. Яагаад Монголд ирэхгүй байна. Би ч гэсэн хардах эрхтэй.

- Б.Хурцын хувьд?
- Б.Хурц гэдэг хүний хувьд би нэг л байр суурьтай байдаг. Надад Д.Энхбат гэдэг хүний ар гэр, Санжаасүрэн гэдэг өмгөөлөгчийн гомдол одоо хүртэл байна. Францаас хулгайлж ирсэн Монгол улсын иргэний амь насыг бусниулсан нэг тийм хэрэг болсон. Яг энэ үйл явдалд Б.Хурц гэдэг хүн гүйцэтгэгчээр оролцсон. Яг 7-р сарын нэгэнд иргэдийг буудсан цагдаа нартай адилхан байр суурьтай байгаа. Хоёулаа тушаал гүйцэтгэгч. Цаад тушаал өгсөн хүнийг ирүүлэхийн тулд цагдаа ч тэр, Б.Хурц ч тэр хэн тушаал өгсөн гэдгийг хэлэх ёстой. Н.Энхбаяр бол үүнтэй адил. Миний нэг хатуу итгэл үнэмшил бол буусан албан тушаалтнаас буугаагүй албан тушаалтны авлига илүү аюултай. Өнөөдөр албан тушаал дээр байгаа хүмүүс, эсвэл тухайн үед өөр албан тушаал дээр байсан хүмүүсийн хувьд жижигхэн байж магадгүй. Н.Энхбаяр өөрөө хэлж байсан юм. Ү.Хүрэлсүх гэдэг хүн орж ирээд нэг хүнийг албан тушаал дээр тавихыг гуйсан гэсэн. “Тэр хүнийг би албан тушаал дээр нь тавьж өгсөн” гэж байсан. Манай нам мөнгөтэй болох хэрэгтэй байна гэсэн гуйлт байсан гэсэн. Тэр Хэрлэн гэдэг залууг нь кадастрын албаны дарга болгосон юм билээ. Харин Хэрлэн гэдэг хүн кадастрын албанд орохын тулд намдаа хэдэн сая төгрөг өгсөн гэдгийг мэдэхгүй. Сонин сэтгүүлээр яригдаж байснаас харвал долларын саятан болсон юм шиг. Өнөөдрийн энэ бүх лицензийн наймааг эхлүүсэн хүн байхгүй юу. Энэ үйлдэлд Н.Энхбаяр гэрч болох ёстой.

- Н.Энхбаяр хууль бус томилгоо хийсэн байна шүү дээ?
- Н.Энхбаярыг авлигын хэрэгт буруутгахаас илүү маш том аалзны торны сүлжээг задлах гэрч болж байгаа юм.  Гэрчийнхээ хувьд хорлогдох вий гэж би айж байгаа. Тэгэхээс улс төрд эргээд орох тухай ярих гэж байгаа юм биш. Маш олон албан тушаалын наймаа, маш олон авлигын хэрэг, маш олон төсвийн хулгайг гэрчилж чадах хүн байхгүй юу. Гудамжид явж байхаас илүү хуулийн байгууллагын хяналтанд тэндээ байвал аюулгүй байж магад. Ямар олон хүн “за нөгөөдөх чинь хамаг юмаа ярьчих вий” гэж цаана нь сандарч байгаа гэж бодож байна? Н.Энхбаярыг шоронд суулгаж яах юм бэ? Харин хэрсэн аалзны торыг бид задлах нь гол зорилго. Би бол Н.Энхбаяр гэдэг хүнийг үнэнээ хэлээсэй гэж бодож байна. Шүүхээс зугтах биш, хэлэхгүй гэж адгах биш, хуулиас тойрч гүйх биш. Харин тэр уулзалт дээр Хэрлэнгийн тухай ярьж байсан шигээ Сү.Батболд, Ц.Нямдоржийн тухай ч мэдэж байгаа зүйлээ хэлээд Монгол улсыг цэвэрлээч ээ.

- Тэгвэл Н.Энхбаярын хувьд аюултай байдал үүсэх байх?
- Би хоёр жил хагасын өмнө хэлж байсан. Монгол улсын ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын Монгол улсад хийх хамгийн гол зүйл бол авлигын хар дэвтрийг бичих байна. Н.Энхбаяр өөрөө “Миний бөгсийг долоож байсан хүмүүс өнөөдөр миний дээрээс нулимж байна” гэж хэлсэн. Тэр долоож байсан хүмүүсийг нэр, он сар,  хэмжигдэж байгаа мөнгөн дүнтэй нь дэлгэсэн ном бичих юм бол АТГ-т маш сайн гарын авлага болно. Үүнийх нь төлөө оросууд Ельцинд халдашгүй эрх өгсөн. Н.Энхбаяр бол одоо халдашгүй эрхгүй, төрийн тусгай хамгаалалтанд байгаа. Төрийн тусгай хамгаалалт гэдэг бол гэмт хэрэгтнээс хамгаалдаг болохоос шүүхээс хамгаалахад зориулагдаагүй. Тиймээс Н.Энхбаярыг өмнө нь үйлдсэн хэрэгтэй нь холбож ахиж шүүхэд дуудахгүй гэж гэрч хамгаалах системийг тогтооё л доо. Авлигын том хэргүүдийг гэрчилж байгаагын хувьд өмнө нь хийсэн хэрэг байвал цайруулъя. Гэхдээ 2,5 жилийн өмнө хэлж байсан санааг минь хэн ч дэмжээгүй. Ингэвэл яах вэ гээд өөрт нь хэлсэн чинь уурлаж байна лээ. Яагаад гэвэл өөрийгөө огт буруугүй гэж үзэж байгаа юм билээ. Би бол хардаж байгаа юм. Аалзны тор гэдэг цуврал нийтлэл дээр Худалдаа хөгжлийн банкнаас эхлээд энэ хүний нэр маш олон зүйлд холбогдсон шүү дээ.
-  Ярилцсанд баярлалаа.