Ногоочин, оёдолчин, маарамба, технологич Т.Цэцэгмаа

Монголын баялаг бүтээгчид өөрсдийн хийсэн бүтээгдэхүүнээр Төрийн ордонд үзэсгэлэн гаргав. Тэдний нэг нь Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумаас ирсэн Т.Цэцэгмаа эгч. Түүний хувьд уг үзэсгэлэнд хоршооныхонтойгоо оролцож, өөрсдийн хийсэн хүнсний бүтээгдэхүүнийг танилцуулж байна.

Тэдний хоршооны нэр нь “Улаан од”. Нийт 10 гаруй өрхөөс бүрдсэн тус хоршоо нь эмийн ургамал, хатаасан хүнсний ногоо, байгалийнсу цэвэр жимсний варень, Хөвсгөлийн загасны лаазалсан бүтээгдэхүүн, боловсруулсан сүү, цагаан идээ, чихэр, харлаг арвайн гурил зэрэг 30 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүнээр уг үзэсгэлэнд оролцож байгаа юм.  Тэдний бүтээгдэхүүнийг хүмүүс сонирхож байгаа жигтэйхэн. Хамгийн гол нь байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүн гэдэг үүднээс иргэд

Хатаасан хүнсний ногоо

Тэд сум орон нутагтаа гаргадаг брэнд бүтээгдэхүүнээрээ оролцож байгааг Т.Цэцэгмаа эгч хэлэв. “Улаан од” хоршооныхон сумын хэрэгцээгээ хангахаас гадна Аймгийн төв рүү гээ бүтээгдэхүүний борлуулалтаа хийдэг байна. Мөн Үндэсний монгол хувцас, бэлэг дурсгалын угалзтай монгол гутал, хурганы арьс элдэхээс өгсүүлээд 30 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүнийг зэргэлдээ аймгуудынхаа нутаг дэвсгэр, Улаанбаатар хот болон аймгийнхаа төв рүү захиалгаар нийлүүлдэг гэнэ.  “Улаан Од” хоршоо нь байгуулагдаад удаагүй ч улсын тэргүүний тариаланч хамт олон болсон байна. Тус хоршоонд голчлон тариаланчид байх бөгөөд тэд зөвхөн тариа тарих бус дээл, гутал зэрэг Монгол үндэсний  хувцас хийдэг аж.

Харлаг арвайн гурил, жимсний цэвэр жүүс

Т.Цэцэгмаа эгчийн өөрийн гараар хийсэн “Халтар арвайн гурил” ч мөн тус аймгийн брэнд бүтээгдэхүүн. Тэрбээр уг гурилаа 100 хувь гар аргаар хийдэг байна.

Ингээд түүнтэй ярьсан яриаг хүргэе.

-Та халтар арвайн гурилынхаа технологийг хэлээч?

-Халтар арвай нь хураагаад авсан үрээрээ байдаг. Үүнийг ууранд хийгээд чийглэж байгаад нүдэж ясны шөлөнд буцалгаад идэхээр гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөн сайжруулдаг. Манай монголчууд эртнээс хүнсэндээ хэрэглэж ирсэн болохоор хорт хавдар тусахаас сэргийлдэг байлаа. Экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн учраас гэдэс ходоод цэвэрлэх үйлчилгээтэй. Үүнийг манай суманд нэг килограммыг нь 2250 төгрөгөөр худалдаалдаг. Их хэмжээгээр, захиалгаар өөр аймаг сум руу борлуулагддаг. Тэр бүү хэл гандан хийдэд хүртэл зарагддаг.  Манай хоршоо Баавар, Алунгуа ээж гээд эрүүл мэндийн цай гаргадаг.

 
- Та хүнсий бүтээгдэхүүнээс гадна Монгол дээл, хувцас хийж борлуулдаг. Мөн эмийн ургамлыг хатааж боловсруулдаг юм аа даа?

- Би бас эмийн ургамал боловсруулах чиглэлээр ажилладаг. Нэн эртнээс эрүүл мэнддээ зориулж эмийн журмаар ууж хэрэглэж ирсэн хүнсний зориулалттай бөгөөд эмчилгээний ач тустай ургамлыг хатааж, боловсруулан ард иргэддээ өгдөг. 30 гаруй нэр төрлийн ургамал бий. Хөвсгөлөөс Улаанбаатарын хөдөлмөрчдөд нийлүүлдэг. Алтан намар үзэсгэлэнгийн үеэр авчирч борлуулалт хийдэг. Миний ногооныхоо талбайд дагнан үржүүлж байгаа бираг гэж ургамал байна. Тан хийдэг. Монголоор тэмээн тавхай гэдэг ургамал. Түвдээр бираг. Энэ ургамлыг хүнсэндээ хэрэглэхэд бөөр нуруу, сав давсаг гээд эрүүл мэндэд ач тустай. Нэн эртнээс хүмүүс хэрэглэж ирсэн. Мөн согоон сав, алтан гагнуур, сөс өвс, сөд өвс, төмсний улаан цэцэг, цагаан төмс гээд бүгд хүний эрүүл мэндэд ашигтай. Хамгийн гол нь монголын хөрсөнд ургасан экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн. Гишүү, гишүүний үндэс, бамбайн үндэс, таван салаа, халгаа гэж байна. Халгаа чинь хүний эрүүл мэндэд маш тустай. Хавар хүний тамир тэнхээг сайжруулдаг. Мөн Азийн төлөгч өвс бязуу гэж байна.

-Эдгээр ургамлуудыг хатаагаад савлаж зардаг уу?

-Тэгдэг. Игүүшин гээд ходоодны хорт хавдар, ходоодны шарх, дотор эрхтэнд сайн ургамал байна. Ил шархандаа түрхэхэд сайн. Манай монгол орны ой мод их баялагтай, тэр хэрээр эмчилгээний ач тустай ургамал маш их байна. Ер нь тэгээд ашиглаж чадаад, технологийн дагуу хатаагаад, зохих ёсонд нь эргэн төлжиж ургахаар авч чадвал эрүүл мэндэд тустай ургамал их байна. Гэхдээ ашиг орлогоо бодоод байгалийнхаа бүтээгдэхүүнийг хамаагүй сүйтгэж болохгүй. Манай хөдөөнийхөн ургамлаа хэрэглээд л эрүүл байдаг гэж боддог.

-Одоо энд байгаа бүтээгдэхүүнүүдээ тоог нь олшруулаад зах зээлд түлхүү гаргаад ажиллахын тулд та бүхэнд ямар саад бэрхшээл учирч байна. Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих сангаас зээл олдох боломж хэр байдаг вэ?

-Сум орон нутгийн хувьд их харж үздэг. Одоо бид нарт ажлын байраа өргөтгөх асуудал байдаг юм. Ний нуугүй хэлэхэд баглаа шошгон дээр бас хоцрогдонгүй байдаг. Энэ асуудлыг шийдчих юм бол заавал төр засгийг хараад байх албагүй. Өөрийнхөө идэвх санаачлагаар, өөрийнхөө хүчин чадлыг дайчилж ажиллавал болж байна. Манайхны хамгийн онцлог давуу тал нь удам дамжсан ногоочид, удам дамжсан оёдолчид. Би насаараа 50 гаруй жил оёдол, үйлний ажил хийж байгаа. Газар тариалангийн ажлыг арван хэдхэн настайгаасаа 50 гаруй жил эрхэлж, нам засгийнхаа шагналыг чамгүй хүртсэн. Манай бүлэгт улсын тэргүүний тариаланч, улсын шилдэг ногоочин байдаг. Манай хүүхдүүд дундаас тэргүүний тариаланч алтан медальтай нэг хүү бий. Аймгийн аварга ногоочин нэг бий. Мөн ахуй үйлчилгээ чиглэлээр манай хүүхдүүд нэлээд юм хийдэг. Дор дороо ахуй амьдралаа хичээгээд л өрхийнхөө орлогыг авч яваад л, улсдаа хувь нэмэр оруулаад л явж байна даа.

Цай болон лаазалсан бүтээгдэхүүнийг мөн дэлгэжээ.

Эндээс харвал монголчуудыг жаахан л дэмжээд өгвөл юуг ч хийж чадахаар байна. Ядаж л Монголдоо боловсруулсан хүнсний бүтээгдэхүүнүүдийг бид гадны улсаас мөнгө төлж биш авах буй дотоодоосоо хэрэглэх бүрэн боломжтой нь тус үзэсгэлэнд тавигдсан бүтээгдэхүүнүүдийг харахад л мэдрэгдэнэ. Гагцхүү үйлдвэрлэлийг нь дэмжиж бүтээгдэхүүний тоо ширхэгийг нэмэгдүүлэн, борлуулалт хийх таатай нөхцлийг нь бүрдүүлж өгч чадвал бид эх орондоо үйлдвэрлэсэн чанартай хүнсний бүтээгдэхүүнийг хэрэглэх боломж байгаа юм.

Т.Энхэлээ