Их, дээд боловсролын сургалтын чанарыг сайжруулах, судалгааны сургууль бий болгох талаар БСШУСЯ-ны Дээд боловсролын бодлогын газрын даргын үүрэг гүйцэтгэгч Т.Амаржаргалантай ярилцлаа.

-Дээд боловсролын шинэчлэлийн хүрээнд Судалгааны сургууль бий болгох талаар яриад эхэллээ. Ийм санал гарах болсон юу юм бэ?

-Их, дээд сургуулийн нийгэмд гүйцэтгэх үүргийг дээшлүүлэх талаар их ярьдаг. Энэ хүрээнд их, дээд сургуулиуд нийгэм, эдийн засагт ямар ач холбогдолтой талаар  шалгуур тавьж анализ хийсэн. Судалгаанаас харахад улсын хэмжээнд 90 гаруй их, дээд сургууль байгаа нь хүч тарамдуу байгааг харуулж байна гэж үзсэн. Судалгааны ажилд үндэслэн аль нэг сургуулийг шууд нэгтгэнэ гэсэн үг биш. Харин их сургуулиудын потенциалыг нийлүүлээд үзвэл ямар үр дүн гарч болох талаар хийсэн судалгаа. Ер нь дотоодод чанартай сургалт, хүний нөөц бэлтгэх үр дүнд хүрэхүйц судалгаа, хөгжүүлэлтийн ажлыг хийхийн тулд Монголын эрдэмтдийн хүчийг нэгтгэх шаардлагатай гэдэгт үе үеийн Засгийн газар, мастер төлөвлөгөөнд заасан. Боловсролын салбарт хийсэн сектор дундын анализ, боловсролын бодлогын тойм шинжилгээнд ч гаднын мэргэжилтнүүд онцгойлон дурдсан байдаг юм.

-Бусад улсад судалгааны сургууль нь ямар төвшинд үйл ажиллагаа явуулдаг юм бол?

-Хөрш орон болон Европийн хөгжингүй улсын сургуульд эрдэмтдийн нэгдсэн хүч, потенциалыг хөгжлийн тодорхой зорилтуудад ашиглах чиглэлээр бодлого явуулж байна.

Тухайн судалгаанд үндэслэж төрийн өмчийн найман их сургуулийг хамруулж үзсэн. Цаашид зарчмын хувьд их сургуулиудын хүчийг нэгтгэн зангидах асуудал чухал байна. Ямар үе шат, дараалал, дүрэм журмаар хийх нь дараагийн асуудал. Их, дээд сургуулийн эрдэмтэн багш нар, төрийн байгууллага, УИХ-ын саналыг сонсох хэлэлцүүлэг энэ сарын 22-нд хийсэн.

-Судалгааны их сургууль байгуулдаг ямар яг арга байдаг вэ. Манайд хөрс суурь нь хэдийнэ бий болсон гэж ойлгож болох уу?

-Дэлхийн улс орнуудын судалгааны сургууль байгуулсан нийтлэг гурван арга байна. Нэгдүгээрт, эдийн засгийн боломжтой улс орнууд судалгааны сургуулиа шинээр байгуулж, шинэ боловсон хүчин татах, тодорхой шалгууруудаар шилдэг хүмүүсийг татан төвлөрүүлэх ажиллагаа хийдэг. Хамгийн сайн оюутан, багш нарыг цуглуулж судалгааны том бааз дээр ажилладаг жишиг байна. Үүнд, Арабын нэгдсэн Эмират зэрэг улсыг дурдаж болно. Хоёрдугаарт, одоо байгаа сургуулиудаа өрсөлдүүлэх байдлаар тодорхой дэмжлэг үзүүлэх жишээлбэл, судалгааны тэтгэлэг, санхүүжилтийн дэмжлэг олгох замаар улс орнууд хийж байна. Японд гэхэд глобал төвшний 30 их сургууль байна. Энэ арга нь их сургуулиудыг хооронд нь өрсөлдүүлж хамгийн өндөр потенциалтай байгааг нь дэмждэг систем. Гуравдугаарт, тэдгээрийн хүчийг нэгтгэх арга зам байдаг.

-Эдгээрээс манайд яг аль арга зам нь илүү тохиромжтой гэж үзэж байна вэ?

-Эдийн засгийн боломж байвал шинээр байгуулбал илүү дөхөм. Монгол Улсад дээрх аргуудын аль аль нь туршигдаж байгаа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Тухайлбал, Монгол-Германы хамтарсан ашигт малтмалын технологийн их сургуулийг хоёр улсын Засгийн газар хоорондын дэмжлэгээр судалгааны их сургууль болгох зорилго тавин ажиллаж байна. Тус сургууль өдгөө хоёр дахь төгсөгчдөө төгсгөсөн. Цаашид шинээр байгуулж байгаа сургуулийн хэлбэр болж хөгжинө гэж харж байна.

Эрдэмтэн багш нарын судалгааны чадавхийг бэхжүүлэх судалгааны ажил нь аж үйлдвэржилттэй хамтарсан тэргүүлэх чиглэлийн зорилтуудыг шийдэх зорилгоор “Дээд боловсролын шинэчлэлийн төсөл”, Япон улсын “Жайка” байгууллагатай хамтран хэрэгжүүлж байгаа 1000 инженер төслийн хүрээнд хийж байна. Төслийн хүрээнд ШУТИС, МУИС дээр 10 судалгааны баг ажиллаж байна. Багууд Японы 40 гаруй их, дээд сургуультай хамтарч ажилладаг. Хамтарсан судалгааны багийн анхны үр гарч, хоёр жилийн өмнө Монголын анхны Мазаалай  хиймэл дагуул хөөргөсөн юм. Мөн станцын хаягдал нүүрсийг барилгын материал болгож ашиглах, сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлийн судалгаа хийгдэж байна. Түүнээс гадна дээд боловсролын шинэчлэлийн төслийн хүрээнд гурван чиглэлийн судалгааны гранд тоолох ажлыг хийсэн. Үүнд, судалгааны баг дотор багш нараас гадна залуу халаагаа бэлдэх зорилгоор судлаач, магистр, докторын оюутнуудыг оролцуулсан байхаар тусгасан. Мөн аж үйлдвэрийн компанитай заавал хамтарсан байх. Энэ хүрээнд нэг судалгааны баг дээр 28 сая төгрөгийн төсөл хоёр жил дараалан олгож, чадавхийг нь бэхжүүлэх, хамтарч ажиллах нөхцөлийг нь бүрдүүлэхээр ажиллаж байна. Дээрх ажлууд нь төслийн урьдчилсан бааз суурийг бэлтгэх гэж байна гэж ойлгож болно. Ингээд 2021 оноос эхлэн Азийн хөгжлийн банкны зээл, тусламжаар судалгааны их сургууль байгуулах төсөл хэрэгжүүлнэ.

-Судалгааны сургууль байгуулснаар төрийн өмчийн их сургуулиудад ижил чиглэлийн хөтөлбөр арилна гэсэн үг үү?

-Судалгааны их сургууль байгуулах явцад давхардсан ижил чиглэлийн хөтөлбөрүүдийг цааш хэрхэн авч явах асуудал бий. Өнөөдөр их сургуулиудын санхүүгийн нөхцөл байдал үндсэндээ сургалтын төлбөр дээр зонхилж байгаа учраас сургуулиуд аль болох хөтөлбөрөө нэмэх, олон оюутан элсүүлэх стратегитай явж байна. Тэр дундаа бизнесийн чиглэлийн хөтөлбөр бараг бүх сургуульд бий. Нөгөөтээгүүр, тухайн их сургуулиудыг эдийн засгийн хувьд ийм байдал руу оруулж байгаа нь өнөөдрийн санхүү эдийн засгийн байдалтай шууд хамааралтай. Тиймээс эхний ээлжид сургуулиудыг хэрхэн хамтруулж ажиллах вэ гэдэг нөхцөлүүдийг шийдэхийн тулд эрдэмтэн багш нарт өөрсдөд нь ийм үүрэг даалгавар өгч байна гэж ойлгож болно. Ер нь одоогийн байгаа нөхцөлөө хэрхэн зөв хүчээ дайчилж шахах вэ, бусад сургууль дээр байгаа ижил хөтөлбөрүүдийг цаашид явуулах шаардлага бий юу шалгалт хийлээ. Тухайлбал, сургуулийн өмнөх боловсролын чиглэлээр бэлдэж байгаа 26 их, дээд сургуулийн сургалтын хөтөлбөрийг бүгдийг нь татаж аван боловсролын хүрээлэн дээр үнэлгээ хийж, хоёр, гуравдугаар дамжааны хүүхдүүдээс нэгдсэн нэг сэдвээр шалгалт авсан. Шалгуулагчдаас авсан дүн хангалтгүй байсан учраас анхаарах шаардлагатай гэдэг үүрэг даалгавар тухайн сургуулиудад өгөөд байна. Мөн эрүүл мэндийн чиглэлээр сургалт явуулж байгаа 13 сургуулийн үйл ажиллагаанд ийм дүгнэлт хийсэн. Үнэлгээг Боловсролын хүрээлэн болон Боловсролын үнэлгээний төв хийсэн юм. Дээрх үзүүлэлтээс хяналтын процесс явуулж, чанаржуулах ёстой. Тодорхой хэмжээгээр хөтөлбөрийг хянах ёстой дүгнэлтэд хүрээд байна.

-Хэлэлцүүлэг хийсэн гэлээ. Хэлэлцүүлгийн үеэр эрдэмтэн багш нар ямар санал хэлж байв. Түүнийг нь тусгаад явах боломжтой юу?

-Их, дээд сургуулийн багш нар судалгааны сургууль бий болгох ёстой гэсэн саналд нэгдсэн. Чухам нийлүүлж нэг сургууль болгох уу эсвэл гурван сургууль байх уу, одоогийнх шигээ байх юм уу гэдгийг хэлэлцүүлж ярилцах ёстой.

-Дээд сургуулийн боловсролын чанарт иргэд ихээхэн шүүмжлэлтэй ханддаг. Улсын хэмжээнд 100 орчим их, дээд сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Их, дээд сургууль олшрох тусам боловсролын системийг чанаргүйжүүлээд байгаа гол шалтгаан нь болж байгаа талаар ярих нь бий?   

-Хувийн их, дээд сургуулиудын хувьд өмчийн харилцаа талаас нь харах хэрэгтэй. Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд 10 орчим их, дээд сургуулийн тусгай зөвшөөрлийг цуцалсан. Мөн их, дээд сургуулиудын чанаргүй сургалт явуулдаг оюутан, багшийн хүрэлцээгүй 20 гаруй хөтөлбөрийг хаасан. Зарим их сургуулиудад хугацаатай үүрэг даалгавар өгсөн.

Б.Лхам