УИХ-ын гишүүн Х.Ганхуягтай ярилцлаа. 

-Оюутолгойд Рио-Тинтогийн удирдлагууд яллагдагчаар татагдсан талаар мэдээлэл явж байгаа. Энэ талаар мэдээлэл өгөхгүй юу?

-Эрх зүйн ялгааны л асуудал бий. Манай улс татвар авна гээд заачихсан. Татварыг зөвшилцдөггүй. Рио Тинтогийн хувьд зөвшилцье гэсэн санал тавьсан юм байна лээ.

Түр хороо байгуулах тогтоолын төсөл өргөн барьсан байгаа. Ингэхдээ Монголд хөрөнгө оруулалт хийсэн байгаа аж ахуйн нэгж тухайлбал, Рио тинто зэрэг компаниудйн хүндрэлийг хэрхэн багасгах, хоёрдугаарт, дотоодын аж ахуйн нэгж гадаадад IPO хийх, бүртгэлтэй болох. Өөрөөр хэлбэл, монголын аж ахуйн нэгж гаднаас шууд хөрөнгө оруулалт татах боломжийг нэмэгдүүлэх, гадаад худалдынхаа бодлогыг сайжруулах чиглэлээр ажиллана. Хойд хөршөөс 1.3 тэрбум ам.долларын импорт хийдэг хэрнээ буцаагаад 100 сая ам.долларын бүтээгдэхүүн экспортолдог. Тиймээс бараа бүтээгдэхүүнийхээ өрсөлдөх чадвар, худалдаагаа ашигтай болгох бодлогод төвлөрч ажиллана.

-Засгийн газартай хэлэлцээр хийх гэж байгаа энэ нөхцөлд хэлэлцээрийн процесс удаашрах болов уу?

-Маргаан эцэслэгдэж байж шийдэгдэх байх. Шүүхээс татвар өгнө, өгөхгүй гэсэн шийдвэр гарах байх.

-2021 оны төсвийг УИХ-аар хэлэлцэж байна. Та ямар байр суурьтай байгаа вэ?

-Засгийн газраас өргөн баригдсан төсөв дээр татвар хураалтаа сайжруулах, эрүүл мэнд, боловсрол зэрэг хүнээ хөгжүүлэх чиглэл рүү төсөв илүү сууж байна.

Шүүмжлэлтэй хандах зүйл нь нэг биш гурван төсөвтэй болчихсон мэт харахдахаар байна. Учир нь төрийн өмчит компаниудын засаглал шилэн биш учраас тусдаа төсөвтэй юм шиг харагдаад байдаг. Төрийн өмчийн компаниудын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ их. Дээр нь нэмээд зээл авчихдаг. Уг нь зарчмын хувьд Их Хурлаар батлуулах ёстой дур мэдэн зээл аваад байна. Энэ асуудлыг нэг тийш нь шийдэх ёстой. Тухайлбал, төмөр замаа оптик гэрээгээр барааныхаа мөнгийг урьдчилж аваад төмөр замынхаа ажлыг санхүүжүүлж байна. Хоёр асуудал байна. Тухайлбал, мөнгөө урьдчилаад авчихаар нөгөө талдаа тодорхой хэмжээний үнийн хөнгөлөлт үзүүлдэг. Үнийн хөнгөлөлт нь зохистой хэмжээнд байна уу гэдэг нь нэгдүгээр асуудал. Саяхан авсан мэдээллээр 47-52 ам.доллараар нүүрсээ зарж байна. Гэтэл тийм чанарын нүүрсний зах зээлийн үнэлгээ нь 75-76 ам.доллар байна. Дээр нь 2021 оны төсөвт нүүрсээ 75 ам.доллараар зарахаар тусгасан. Энэ нь нөгөө оптик буюу урьдчилж мөнгөө авч байгаагийн төлөөсөөр зах зээлийн үнээс багаар худалдаж байна. Хоёрдугаарт, төмөр замаа дуусгахад дахин 1 тэрбум ам.доллар хэрэгтэй. Үүний тулд зээл авна. Зээлээ хэдий хугацаанд төлөх, нөхцөл нь тодорхой бус байдал үүсээд байна. Улсын төсвийн хэдэн хувийг эзлэх билээ. Эдгээрийг бодож үзэх ёстой.

-Төрийн өмчийн компаниуд үр ашиггүй ажиллаад байгаа учраас зарим гишүүд цаашид байх шаардлагатай эсэх талаар хэлэлцэх ёстой гэсэн саналтай байсан. Ер нь төрийн өмчийн компани гэж байх шаардлагатай юу?

-Төрийн өмчийн компани байх зайлшгүй шаардлагатай. Бүх л улсад байдаг. Гэхдээ аль аль салбарт байх эсэхийг шийдэх ёстой. Дээр нь засаглалаа шийдэх шаардлагатай. Төрийн өмчийн компаниудын хуулийг шинэчлэхээс өөр аргагүй. Нэг компанийн захирал, ТУЗ-ын хэдэн нөхөр 3 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалтын асуудлыг шийдээд яваад байж болохгүй.

-Ирэх оны төсөвт нүүрсний экспортыг өөдрөгөөр харсан талаар эдийн засагчид шүүмжлэлтэй хандаж байна?

-Нүүрсний орлого өөдрөг байхаар харагдах нь харагдаж байгаа. Гэхдээ Эрдэнэс тавантолгой компани 47-52 ам.доллараар нэг тэрбум ам.долларын гэрээ хийх гэж байна. Ирэх жил өндөр үнэтэй зарах нүүрсээ өнөөдөр 47-52 ам.доллараар гэрээлээд зарчихвал ирэх онд нүүрснээс өгөөж хүртэхгүй л гэсэн үг. Ийм нөхцөл байдал үүссэн.

-УИХ Засгийн газраас оруулж ирсэн төсвийн зарлагыг нэмэгдүүлж болохгүй. Харин бууруулж болно. Төсвийн алдагдлыг бууруулах ямар боломж байна вэ?

-Төсвийн зардлыг бууруулах хэд хэдэн боломж байна. Тухайлбал, төрийн албан хаагчдыг давхардлыг бууруулах боломж бий болж байна. Хоёрдугаарт, миний бодлоор Татварын ерөнхий газар, Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар нарыг нэгтгэчихмээр байгаа юм. Нэг ажлыг хоёр том агентлаг хийдэг. Компаниудаас татвар авдаг. Нэг ажил хийхийн тулд нийгмийн даатгал дээр 1400 гаруй хүн, татвар дээр 1800 орчим хүн ажиллаж байна. Ийм давхардал бий. Хоёул утасдаж компаниудаа дарамтална, битүүмжилнэ. Гэтэл татварын балансан дээр ганцхан багана нэмэхэд аж ахуйн нэгжүүд нийгмийн даатгалтай холбоотой асуудлаа тайлагнах боломжтой. Цалингийн сангаар нь бодоод үзвэл жилд 20 гаруй тэрбум төгрөгийг хэмнэх боломжтой.

-Яг хэд орчмоор бууруулах боломжтой байна вэ?

-Бид хэмнэлт хийж болох бүхий л зүйлийг харж байна. Хоёрдугаарт мөнгөний бодлоготой уялдуулж бууруулах талаас нь харж байна.

Б.Лхам