Говь-Алтай аймгийн Таян нуурын төмрийн хүдрийг БНХАУ-руу зөөсөөр долоон жилийн нүүрийг үзэж байгаа "Алтайн хүдэр" ХХК байгуулагдсан цагаасаа олны хэл амыг дагуулсаар ирсэн. Энэ нь дээрх компанийн хууль бус үйл ажиллагаа, худал хуурмаг амлалтуудаас үүдэлтэй юм. Тэгвэл энэ компанид хууль үйлчилдэггүйг батлах 24 баримтыг та бүхэнд хүргэж байна.
 
1.    Компани анх байгуулагдахдаа “Нутаг орныг хөгжүүлж, зам харилцаа тавина, та бүхэн өөрсдөө өндөр цалинтай ажлын байртай болно” гэх зэргээр нутгийн иргэдийн хульхин дээр цэцэг ургуулж байжээ. Харин одоо тэд “Энэ төрийн далан жил хийж чадаагүй ажлыг юу гэж бид хийхэв” гэж хэлчихээд том толгойлон суудаг гэнэ.

2.    Хүнд даацын автомашинаар хийж байгаа тээвэр нь говийн хөрсийг маш ихээр эвдсэн бөгөөд сайжруулсан шороон замын хоёр талаар 50-100 метрийн өргөнтэй хуучин шороон замуудад нөхөн сэргээлт хийлгүй орхисон байна. Мөн хатуу хучилттай замын хайрга, элсийг бэлтгэх нэрийдлээр “Алтайн хүдэр”-ийнхэн олон карьер, нүх ухжээ. Нүх, карьер Цээл сумын нутаг дэвсгэрт 14 байдаг бөгөөд мал амьтан унаж үхэх аюул их байна.

3.    Мөнхийн шороо босч байдаг тээвэрлэлтийн замд осол гэмтэл их гардаг. Тухайлбал “Алтайн хүдэр” компанийн машин, тээвэрлэлтийн цуваатайгаа буюу том оврын авто машинтай мөргөлдсөний улмаас хоёр хүн амиа алджээ.

4.    Нутгийн иргэдийг хатуу хучилттай зам тавина гэж олон жил хуурч иржээ. Үнэндээ “Алтайн хүдэр” компани хэсэгхэн газар хар зам тавьсан нэртэй. Тэр нь гуравхан сарын дараа хагарч, цууран шороон замаас дор болсон бөгөөд хятадын компани гүйцэтгэгчээр нь ажилласан байна.

5.    Цээл, Төгрөг зэрэг сумдын нутаг дэвсгэр ундны усны хүрэлцээ муутай. Гэтэл эндхийн ундны усыг Алтайн хүдэр компани шавхан хэрэглэсээр одоо ойр орчмын горхиуд нь ширгэх дээрээ тулжээ. Нэг удаа нутгийн иргэд эсэргүүцэл зарлаж, тус компанид ус өгөхөө зогсооход “Алтайн хүдэр” компанийнхан хууль, дүрмээр далайлган 23,8 сая төгрөгийн хохирол учруулсан хэмээн шүүх, цагдаад хандахдаа тулж усаа хамгаалах гэсэн иргэд өрөнд унаж, шоронд орохоос наагуур өнгөрчээ.

6.    Тээвэрлэлт хийдэг шороон зам орчмын ургамал бүхэлдээ ургахаа больсон. Учир нь агаарт дэгдсэн тоос, хөрсөнд зузаан хар давхрага үүсгэж цас борооны чийгийг ургамлын үндсэнд хүргэддэггүй гэнэ.

7.    Энэ компани байгаль экологид ээлтэй үйл ажиллагаа явуулдаггүй, нөхөн сэргээлт хийдэггүйгээс  Алтайн нурууны салбар уулс Аж богд, Хан Жаргалант, Их бага Таянгийн уулсад нутагладаг аргал, янгир, хар сүүлт, зээр зэрэг ховор амьтдын тоо толгой цөөрч амьдрах орчин нь доройтож эхэлжээ.

8.    Уурхайн тэсэлгээ, ашиглалтаас үүсдэг тоос, хүнд элементүүд агаар мандалд дэгдэж хурын усаар дамжин иргэдэд олон хэлбэрээр илэрч байна. Өнгөрсөн онд л гэхэд өмнө нь тохиолдож байгаагүй ургийн гажигтай төрөлт гурав гарчээ. Мөн амьсгалын замын болон элэг дотрын өвчлөл, хорт хавдар зэрэг өвчнүүд эрс нэмэгдсэн байна.  

9.    Сүүлийн жилүүдэд салхиар дамжсан их хэмжээний тоос, хөрсний сулралаас үүдэлтэй элсний нүүдэл, шороон шуурга дэгдэх нь ихэсчээ. Байнгын тоосжилт, хөрсний нүүдэл, сулралын улмаас малчдын хаваржаа, намаржааны малын бэлчээрийн ашиглалт буурчээ.

10.    Цээл сум нь Монголын хамгийн их хөрсний бохирдолтой сумаар тодорхойлогджээ. Учир нь тус сум битүү хадан цохион дунд байдаг нь жорлон ухах ямар ч боломжгүй.

11.    Тус компани ажилд авах хүмүүсээ 1500-2000 ам.долларын өндөр цалингаар хурайлан дууддаг ч амлаж байсан цалингаа өгдөггүйн дээр хугацаанд нь тавьдаггүй гэдгийг энэ компанид ажиллаж байсан хүмүүс хэлдэг.

12.    Компани хөдөлмөр хамгаалал мөрддөггүйгээс олон арван жолооч, энгийн иргэн гэмтэж бэртэн, зарим нь алтан амиа алдсан түүх ч байдаг. Боловсруулах үйлдвэрийн ихэнхи тоног төхөөрөмж хятадын хуучирч муудсан, акталсан тоног төхөөрөмжүүд байдаг аж.

13.    Ажилчидтайгаа өд¬рийн найман цаг ажиlлуулах хөдөлмөрийн гэрээ байгуулдаг хэрнээ 07:00-22:00 цаг хүртэл амралтгүй ажиллуулдаг байна. Өнгөрсөн оны дөрөвдүгээр сард энэ компанид ажиллаж байсан Унгарын иргэн Яанош Пеши ажлын ачааллаас болж амь насаа алджээ. Ажилчид хүйтэн байранд амьдардаг байснаас гадна цалин хөлсөө гүйцэд авч чаддаггүй гэнэ.

14.    2009 онд энэ компани татварын гүйцэтгэлээр дамжуулан Говь-Алтай аймгийн 2010 оны төсвийн 93.4%-ийг бүрдүүлэхээр Засгийн газартай гэрээ байгуулж байсан ч тэр жилдээ  175 сая төгрөг төлсөн нь аймгийн төсвийн дөнгөж дөрөв орчим хувь болсон байна.

15.    Энэ компани жилдээ хоёр сая 400 мянган тонн төмрийн хүдэр урд хөрш рүү гаргадаг. Гэсэн ч уурхайн санхүүгийн тайланд жил бүр алдагдалтай ажилласан гэ¬сэн дүн гардаг аж.

16.    Татварын ерөнхий газраас  татвараа төлөөгүй аж ахуйн нэгж, байгууллагуудыг зарлахад, “Алтайн хүдэр” ХХК 15.6 тэрбум төгрөгийн татварын өртэйгээр манлайлж байжээ.

17.    Өнгөрсөн гуравдугаар сард иргэдийн гомдлын мөрөөр БОНХЯ-наас Хүрээлэн буй орчин, байгалийн нөөцийн газрын дарга Д.Энхбатаар удирдуулсан ажлын хэсэг томилогдон Алтайн Хүдэр ХХК-д хяналт шалгалт явуулжээ. 

18.    Яамны шалгалтаар баяжуулах үйлдвэрийн тоосжилтоос Цээл сумын байгаль орчин бохирдож, хөрс, бэлчээр доройтох, хүн, малын эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж байгаа нь тогтоогдсон юм.  Тиймээс БОНХЯ-наас Алтайн хүдэр ХХК-д хугацаатай албан шаардлага хүргүүлжээ.

19.    БОНХЯ-наас Алтайн хүдэр компанид өгсөн шаардлагад уурхайгаас Бургастай хилийн боомт хүртэлх 168.3 км замд хатуу хучилт тавих, үүнээс 80 км замын эхний хэсгийг энэ оны зургадугаар сарын 15-ны дотор ашиглалтанд оруулахыг үүрэг болгосон ч өнөөг хүртэл тэнд ямар ч зам тавиагүй байна.

20.    Алтайн хүдэр” компани яамны шалгалтын үеэр тээвэрлэлтийг 5-6 хоногоор зогсоон, замаа хусан цэвэрлэж, баяжуулах үйлдвэрүүдээ зогсоож ганц жижиг баяжуулах үйлдвэрийнхээ үйл ажиллагааг танилцуулжээ.

21.    Энэ оны 5-р сард тус компани сурвалжлага бэлтгэхээр очсон сэтгүүлчдийн эрхэнд халдсан юм. Компанийн харуул хамгаалалтын ажилтнууд үйл ажиллагаагаа сурвалжлуулахгүй гэсэндээ тэдний камерыг нь булаан авч, сэтгүүлчдийг 2-3  хоног саатуулсан байна.

22.    Тус компанийн буруутай үйл ажиллагааг хэвлэн нийтэлсэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг шүүхэд өгч, их мөнгөөр дарамтлах зэргээр дөрөв дэх засаглалын дуу хоолойг боомилсон үйлдэл удаа дараа хийсэн. Өмнө нь “Үндэсний шуудан” сонины сэтгүүлчийг шүүхэд өгсөн бөгөөд СБД-ийн шүүхээс тухайн сэтгүүлчийг энэ компанийн тухай дахин бичихийг хориглосон байдаг байна.

23.    Иргэд “Шинэ зууны Цээл” ТББ байгуулан тус компанитай тэмцэж эхэлсэн ч мөнгөндөө эрдсэн компанийн өөдөөс хүчин мөхөсдсөөр ирсэн. Эл байдлыг нь эсэргүүцэн замыг нь хааж зогсоход “Манай компани үйл ажиллагаагаа зогсоож болно. Тэгсэн тохиолдолд компани хэдэн арван сая төгрөгөөр хохирно. Энэ бүхнийг та бүгдээс гаргуулна” гэж сүрдүүлдэг аж.

24.    Өнгөрсөн пүрэв гарагт “Шинэ зууны Цээл” ТББ нь Цээл сумын байгаль орчны үнэлгээнд хийсэн дүгнэлтийг хянуулахаар БОНХ-ийн яаманд хүсэлт тавьж тус компанийн үйл ажиллагааг эсэргүүцэн жагсах бодолтой байгаагаа ч илэрхийлсэн. Жагсагчид Таяннуурын уурхайн захиргаанд мэдэгдэл хүргүүлж "Засмал зам тавьж, нутгийн иргэдийн ая тухтай амьдрах боломжийг хангатал зам хааж, суулт хийх болно" гэжээ.