Монгол орны
газар нутаг дахь соёлын өвийг олж илрүүлэн, хамгаалах зорилготой ажиллаж буй "Соёлын
өвийн хөтөлбөрийн баг"-ийнхан нэг жилийн туршид Өмнөговь аймгийн газар нутгаар
хэрэн хисч биет ба биет бус соёлын
өвүүдийг нээж илрүүлэхээр ажиллажээ. ШУА-ийн хүрээлэн, МУБИС-ийн эрдэмтдээс бүрдсэн Монголын баг олж илрүүлсэн соёлын үнэт зүйлүүдээрээ
үндэсний түүхийн музейд үзэсгэлэн гаргаж, төслийн нэгдүгээр үе шатны тайлангаа
танилцууллаа.Төслийн багийнхан 674 дурсгалыг илрүүлсэн бөгөөд үүнээс барилга
бүтээн байгуулалтын ажилд өртөн устаж болзошгүй 129 дурсгалыг малтан гаргаж,
хамгаалалтанд авчээ. Судалгааны явцад говь нутгийнханы өв соёл, ахуй ёс заншил,
үүх түүхийг өгүүлсэн олон эд өлгийн зүйл олдсон бөгөөд Жавхлант хайрханы оройгоос
л гэхэд 200 гаруй зохиомжит хадны сүг зургуудыг олж илрүүлсэн байна. Энэ сүг
зураг нь Энеолитийн үед хамаарагддаг аж.
Мөн археологийн хүрээлэнгийн судлаачид Ханбогд сумын Ундай голын баруун эргээс 13-р зууны үд амьдарч байсан эмэгтэй хүний булшнаас нарийн хийцтэй хүрэл толийг малтаж гаргасан байна. Уг толийг хятадын дарханууд хийдэг байсан бөгөөд тухайн үеийн монгол хатад худалдан авч хэрэглэдэг байсан аж. Энэ нь 13-р зуунд худалдаа наймаа олны дунд явагддаг байсныг илтгэж байна. Ханбогд, Баян-Овоо, Манлай, Даланзадгад суманд урьд нь биет бус соёлын өв ердөө 42 байсан бол судалгааны багийнхан тахилга шүтээнтэй газруудыг оруулалгүй 150 гаруй бүтээл бүртгэжээ. Тухайлбал, зөвхөн говийн бүсийнхэн дуулдаг ардын 100 дууны жагсаалт байсныг илрүүлсэн байна. Баян-Овоо сумын иргэн Ө.Сүхбаатар, Цээнзэн, Л.Батаа, Даланзадгад сумын иргэн Д.Бямбаа нар нь уртын дууны уламжлал, дэгийн талаар маш сайн мэддэг хүмүүс аж.
Тэдний дундаас сумын татварын байцаагч Ө.Сүхбаатар гуайн хадгалж буй уртын дууны түүвэрт социализмын үед үзэл сурталд харш хэмээн дуулагдаж байгаагүй, олонд түгж дэлгэрээгүй дуунууд байдаг байна. “Уяхан замба тивийн наран” дууны одоо тэр бүр дуулагдаад байдаггүй шашин, төртэй холбоотой хэсгийн үгийг энэ түүвэрт үлдээсэн байна. Ө.Сүхбаатар гуайд өвөг эцгээс нь өв уламжлан хадгалагдаж буй энэхүү уртын дууны түүвэр нь муутуу цаасан дээр уйгаржин монгол бичгээр хорьдугаар зууны эхэн үед бичигдсэн бөгөөд ойролцоогоор 30-аад уртын дууны үгийг бүрэн эхээр нь сийрүүлэн хадгалжээ. Түүний өвөг эцэг нь тайж удамтай, бичгийн өндөр соёлтой хүн байсан учир тухайн цаг үед дуулагдаж байсан уртын дууны үгийг ийнхүү сийрүүлэн бичсэн байна. Үүний дотор “Үүлэн бор” “ Бор бялзуухай” “Алтан богд” “Богдон уулын сүндэл” “Хан уул” “Урт сайхан хүрэн” “Богдын өндөр” “Наран зул хул” “Түмэн эх” “Холч морь” “Хурдан сайхан” гэх дуунууд байна. Эдгээр дууны үгтэй одоо дуулагдаж буй уртын дууны үгийг харьцуулахад зарим үгийг зориудаар болон санамсаргүйгээр гажуудуулж ирснийг мэдэж болохоор байсан гэж эрдэмтэд ярьж байсан юм.
Үүнээс гадна судлаачдын багийнхан биет бус өв болох дарханы урлал, уртын дуу, ерөөл магтаал, цулхир, баажууны гурил хийх арга ухаан, аман түүх, хөгжмийн зэмсэг, ардын тоглоом, баяр наадам, бурхан тахил шүтээн, хоёр бөхт тэмээний соёл, үндэсний хувцас гээд олон төрлийн өвийг олж илрүүлжээ. Соёлын өвийн багийнхан энэхүү судалгааны ажлыг цаашид үргэлжлүүлэн судлах төлөвлөгөөтэй байгаа гэнэ. Үүүний дотор хоёр бөхт тэмээтэй холбоотой монголчуудын үйлддэг зан үйлийг судалж хамгаалалтанд авахуулахаар ажиллаж байгаа талаараа судлаачид ярьж байсан юм. Учир нь тэмээтэй холбоотой зан үйл нь дэлхийд цорын ганц үйлдэгддэг соёл юм.
Мөн археологийн хүрээлэнгийн судлаачид Ханбогд сумын Ундай голын баруун эргээс 13-р зууны үд амьдарч байсан эмэгтэй хүний булшнаас нарийн хийцтэй хүрэл толийг малтаж гаргасан байна. Уг толийг хятадын дарханууд хийдэг байсан бөгөөд тухайн үеийн монгол хатад худалдан авч хэрэглэдэг байсан аж. Энэ нь 13-р зуунд худалдаа наймаа олны дунд явагддаг байсныг илтгэж байна. Ханбогд, Баян-Овоо, Манлай, Даланзадгад суманд урьд нь биет бус соёлын өв ердөө 42 байсан бол судалгааны багийнхан тахилга шүтээнтэй газруудыг оруулалгүй 150 гаруй бүтээл бүртгэжээ. Тухайлбал, зөвхөн говийн бүсийнхэн дуулдаг ардын 100 дууны жагсаалт байсныг илрүүлсэн байна. Баян-Овоо сумын иргэн Ө.Сүхбаатар, Цээнзэн, Л.Батаа, Даланзадгад сумын иргэн Д.Бямбаа нар нь уртын дууны уламжлал, дэгийн талаар маш сайн мэддэг хүмүүс аж.
Тэдний дундаас сумын татварын байцаагч Ө.Сүхбаатар гуайн хадгалж буй уртын дууны түүвэрт социализмын үед үзэл сурталд харш хэмээн дуулагдаж байгаагүй, олонд түгж дэлгэрээгүй дуунууд байдаг байна. “Уяхан замба тивийн наран” дууны одоо тэр бүр дуулагдаад байдаггүй шашин, төртэй холбоотой хэсгийн үгийг энэ түүвэрт үлдээсэн байна. Ө.Сүхбаатар гуайд өвөг эцгээс нь өв уламжлан хадгалагдаж буй энэхүү уртын дууны түүвэр нь муутуу цаасан дээр уйгаржин монгол бичгээр хорьдугаар зууны эхэн үед бичигдсэн бөгөөд ойролцоогоор 30-аад уртын дууны үгийг бүрэн эхээр нь сийрүүлэн хадгалжээ. Түүний өвөг эцэг нь тайж удамтай, бичгийн өндөр соёлтой хүн байсан учир тухайн цаг үед дуулагдаж байсан уртын дууны үгийг ийнхүү сийрүүлэн бичсэн байна. Үүний дотор “Үүлэн бор” “ Бор бялзуухай” “Алтан богд” “Богдон уулын сүндэл” “Хан уул” “Урт сайхан хүрэн” “Богдын өндөр” “Наран зул хул” “Түмэн эх” “Холч морь” “Хурдан сайхан” гэх дуунууд байна. Эдгээр дууны үгтэй одоо дуулагдаж буй уртын дууны үгийг харьцуулахад зарим үгийг зориудаар болон санамсаргүйгээр гажуудуулж ирснийг мэдэж болохоор байсан гэж эрдэмтэд ярьж байсан юм.
Үүнээс гадна судлаачдын багийнхан биет бус өв болох дарханы урлал, уртын дуу, ерөөл магтаал, цулхир, баажууны гурил хийх арга ухаан, аман түүх, хөгжмийн зэмсэг, ардын тоглоом, баяр наадам, бурхан тахил шүтээн, хоёр бөхт тэмээний соёл, үндэсний хувцас гээд олон төрлийн өвийг олж илрүүлжээ. Соёлын өвийн багийнхан энэхүү судалгааны ажлыг цаашид үргэлжлүүлэн судлах төлөвлөгөөтэй байгаа гэнэ. Үүүний дотор хоёр бөхт тэмээтэй холбоотой монголчуудын үйлддэг зан үйлийг судалж хамгаалалтанд авахуулахаар ажиллаж байгаа талаараа судлаачид ярьж байсан юм. Учир нь тэмээтэй холбоотой зан үйл нь дэлхийд цорын ганц үйлдэгддэг соёл юм.
Энэ мэт өв соёлоо хадгалж, хамгаалж хойч үедээ үлдээхгүй бол монголын соёл мөхөхөд ойрхон байгааг МУБИС-ийн профессор Д.Гэрэлбадрах онцолсон. Ханбогд суманд монгол дээл оёдог хүн хоёрхон үлджээ. Өдгөө тэнд монгол дээл гэхээсээ уурхайн ажилчдын хувцас өмссөн хүмүүс л амьдардаг болсон гэнэ. Өмнөговь аймгаас олдсон соёлын өвүүдийг манай сайтын "Монгол 24" булангаас үзнэ үү.
Т.Хулан
