Казахстанд болж буй эсэргүүцлийн хөдөлгөөн, дарангуйлагчийн харгислал дэлхий нийтийн анхаарлыг татаж байна. Энэ үйл явдлыг болохоос өмнө Оросын лалын хорооны тэргүүн Гейдар Жемаль Азийн бүс нутагт байдал хурцдах тухай ярьж сануулж байжээ. Лалын шашны зүтгэлтэн, эрдэмтэн, улс төр судлаач энэ хүн өнөөдөр таамаглалыг нь бодитой болгон өнөөдөр өрнөж буй үйл явдлын учир шалтгааны талаар Оросын хэвлэлд ийн ярьжээ.
-Казахстанд болсон үйл явдалд АНУ-ын нөлөө их бий гэж та ярьж байсан. Энэ талаар дапгэрүүлэн ярьвал?
-Казахстан дахь нөхцөл байдал төв Азийн бүс нутагт "завь хөмрүүлэх" "өнгөт" хувьсгалыг гаргах хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн хүрээнд явагдаж байгаа үйл явдлуудын нэг. Либералчуудаас эхлээд исламчууд хүртэл, мөн бүс нутгийн элитийн янз бүрийн бүлэглэл хоорондын зөрчилдөөнөөс болж суларсан Казахстаны дэглэм ойрын үед тэр бүү хэл Назарбаев суудпаа өгөхөөр төлөвлөсөн хугацаанаас өмнө нуран унаж мэдэхээр байна.
-Амерекийн эсрэг үйл ажиллагаа хэзээ ч явуулж байгаахүй Назарбаевын дэглэмийг унагаах шаардлага АНУ-д яагаад гарсан юм бол?
-Есдүгээр сарын 11-ний үйл явдлаас хэдийнэ урьд тогтчихсон байсан дэглэмүүдийг АНУ түлхэн унагаж байгаатай энэ нь холбоотой. Түүнээс гадна дэлхийн гүрнүүдийн лидерүүд Бушд эмгэнэл илэрхийлэн гүйлдэхийн зэрэгцээ алан хядах ажиллагааны эсрэг нэгдэн тэмцэхээ яаран илэрхийлж байх үед Назарбаев тэдний эгнээнд тэргүүлэгч нь байгаагүй юм. Америк түүний энэ байдлыг тэвчиж байх зуур Казахстан алдаагаа залруулсан. Гэвч бүх зүйл өөрчлөгдсөн. АНУ-ын ноёрхлыг тогтоох гэсэн Бушийн оролдлого тооцоолж байсан шиг нь их амжилтанд хүрсэнгүй. Дэлхийн асуудлуудыг Америк хэрхэн зохицуулах талаар шинэ алхмаа мэдэгдсэн Обама Каирт ирсэн. Тэрбээр улс төрийн өмнөх талбарыг бүрэн өөрчилж шинэ өнгө төрх, хэлбэртэйгээр гарч ирнэ хэмээн мэдэгдэж байв. Тэр дундаа исламчуудын эсрэг шахалт дарамт үзүүлж байгаа бүхнийг замаас зайлуулна гэсэн утга бүхий үг хэлсэн нь олон шүүмжлэгчдиин анхааралд орж байсан юм. Энэ үзэл суртлын хүрээнд өөрчлөлтийн хүрээнд Назарбаевын дэглэм ч хамрагдах ёстой байлаа. Америкийн удирдлага хэрэггүй болсон дэглэмийг эсэргүүцэж байгаа бүхнийг дэмжихэд бэлэн байгаа.
-АНУ яагаад авторитар дэглэмтэй Узбекистаныг биш харин Казахстаныг сонгосон юм бол?
-Энд байж болох гол тайлбаруудын нэг нь саяхан Владимир Путины гаргасан Евро-Азийн холбоо байгуулах санал юм. Мөн чанарынхаа хувьд тэрбээр аль Б.Ельциний үед л нэгдсэн Евро-Ази бий болгох санаа гаргаж байсан Назарбаевын санааг дахин босгож ирсэн. Тиймээс эдгээр үйл явдалд Оросын хүчин зүйл багагүй үүрэг гүйцэтгэсэн, Орос улс Төв Азид хүчирхэгжиж болзошгүй нь дэглэмүүдийг унагах төлөвлөгөөгөө АНУ хурдхан амжуулах шаардлагатай болгосон. Болж өнгөрсөн үйл явдлаас харахад америкчууд Москвагийн эсрэг ч дайсагнасан төлөвлөгөө явуулж байна гэдгийг ил тод харуулж байна. Ямартай ч хилийнх нь зэргэлдээ ийм үйл явдал болсон нь түгшээхгүй байхын аргагүй.
-Казахстанд болсон үймээн самуунд тус улсын тийм ч ядуу буурай биш газрын тосны салбарынхан идэвхтэй оролцсон. Яагаад тэд ийм алхам хийх болов?
-Олон хүмүүс мөрөөдөж байсан нийгмийн бататгааг ливичүүд өгсөн Каддафийн дэглэмийг америкчууд устгаж чадсан.Тэгэхээр Казахстанд болсон үйл явдалд гайхаад байх зүйлгүй. Саяны болж өнгөрсөн үйл явдалд хэд хэдэн шалтгаан бий. Нэгдүгээрт, Назарбаев он удаан жилээр төр барьснаараа ихэнх иргэдээ залхааж орхисон. Бодит байдал дээр Казахстаны баялгийн ихэнх хувийг цөөн хэдэн хүн эзэмшдэг, харин найман олигархи бүлэглэл одоогийн дэглэмийг нуран унасны дараа ногдол ашиг авахаар тооцоолж , байгаа юм.
Хоёрдугаарт, Баруун Казахстаныг өнөөгийн засаглалын улмаас баялгийн хувиас хүртэлгүй шахагдсан бага Жуз төлөөлж байгаа. Түүнчлэн гагцхүү энд XIII зуунд дэлхийг донсолгож байсан Чингис хааны цэргийн бүрэлдэхүүнд байсан кипчакуудын үр удам, дайч удмын адайчууд амьдардаг гэдгийг санах хэрэгтэй. Тэдний нутаг дэвсгэр дээр газрын тос олборлож, олсон орлогоо хуваалцахгүй байгаад засаглапаас алслагдсан эдгээр хүчирхэг, хэрцгий хүмүүс тэвчиж чадахгүй байгаа гэдэг нь тодорхой.
-Уг нь АНУ-аас дэмжлэг авч болохооргүй хэт даврагч исламчуудыг тэдний эсрэг цохих хүч болгон ашиглаж байна. Вашингтон яахаараа өөрийнхөө дайсныг ашиг сонирхолдоо ашиглаж чадав аа?
-Обамагийн хувьд түүний хөтөлбөр нь Израилийн болон Хятадын эсрэг зүйлсийг санаандгүй агуулчихаагүй юм. Түүгээрээ ч улс төрийн орон зайг шинчлэх зорилтдоо салафитуудыг татан оролцуулсан. Харин АНУ болон тэдний хоорондох гүүр нь Саудын Араб болж байгаа юм. Саудын удирдлага 1945 оноос эхлэн ашиг сонирхлоо гаргаж ирэхийн тулд нацист холбоог ашиглаж байсан Америктай нягт холбоотой байгаа.
Салафитуудын хувьд гэвэл тэдний ихэнх нь өөрсдийг нь Саудын мөнгөөр Америкийн ашиг сонирхолд ашиглаж байгааг ухамсарладаггүй чин сэтгэлээсээ сүсэг бишрэлтэн хүмүүс байдаг. Бүхал бүтэн бүс нутгүудын нөхцал байдлыг тогтворгүйжүүлэх санааг хэрэгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэж байгаа хүн нь ханхүү султан. Түүний дайчид тухайн үедээ Ливаны хойд хэсэгт Палестины лагерьт ч байсан юм. Гэхдээ тэр бол "Арабын хавар”-т ташуур өгч, зөв голдиролд нь оруулахыг хичээж буй АНУ- ын геополитикийн томоохон тоглоомд оролцогчдын ердөө л нэг нь гэж бодоход энэ бүх үйл явдлын цаана ямархан зүйл нуугдаж байгаа нь тодорхой байгаа биз.
-Казахстанд болсон үйл явдалд АНУ-ын нөлөө их бий гэж та ярьж байсан. Энэ талаар дапгэрүүлэн ярьвал?-Казахстан дахь нөхцөл байдал төв Азийн бүс нутагт "завь хөмрүүлэх" "өнгөт" хувьсгалыг гаргах хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн хүрээнд явагдаж байгаа үйл явдлуудын нэг. Либералчуудаас эхлээд исламчууд хүртэл, мөн бүс нутгийн элитийн янз бүрийн бүлэглэл хоорондын зөрчилдөөнөөс болж суларсан Казахстаны дэглэм ойрын үед тэр бүү хэл Назарбаев суудпаа өгөхөөр төлөвлөсөн хугацаанаас өмнө нуран унаж мэдэхээр байна.
-Амерекийн эсрэг үйл ажиллагаа хэзээ ч явуулж байгаахүй Назарбаевын дэглэмийг унагаах шаардлага АНУ-д яагаад гарсан юм бол?
-Есдүгээр сарын 11-ний үйл явдлаас хэдийнэ урьд тогтчихсон байсан дэглэмүүдийг АНУ түлхэн унагаж байгаатай энэ нь холбоотой. Түүнээс гадна дэлхийн гүрнүүдийн лидерүүд Бушд эмгэнэл илэрхийлэн гүйлдэхийн зэрэгцээ алан хядах ажиллагааны эсрэг нэгдэн тэмцэхээ яаран илэрхийлж байх үед Назарбаев тэдний эгнээнд тэргүүлэгч нь байгаагүй юм. Америк түүний энэ байдлыг тэвчиж байх зуур Казахстан алдаагаа залруулсан. Гэвч бүх зүйл өөрчлөгдсөн. АНУ-ын ноёрхлыг тогтоох гэсэн Бушийн оролдлого тооцоолж байсан шиг нь их амжилтанд хүрсэнгүй. Дэлхийн асуудлуудыг Америк хэрхэн зохицуулах талаар шинэ алхмаа мэдэгдсэн Обама Каирт ирсэн. Тэрбээр улс төрийн өмнөх талбарыг бүрэн өөрчилж шинэ өнгө төрх, хэлбэртэйгээр гарч ирнэ хэмээн мэдэгдэж байв. Тэр дундаа исламчуудын эсрэг шахалт дарамт үзүүлж байгаа бүхнийг замаас зайлуулна гэсэн утга бүхий үг хэлсэн нь олон шүүмжлэгчдиин анхааралд орж байсан юм. Энэ үзэл суртлын хүрээнд өөрчлөлтийн хүрээнд Назарбаевын дэглэм ч хамрагдах ёстой байлаа. Америкийн удирдлага хэрэггүй болсон дэглэмийг эсэргүүцэж байгаа бүхнийг дэмжихэд бэлэн байгаа.
-АНУ яагаад авторитар дэглэмтэй Узбекистаныг биш харин Казахстаныг сонгосон юм бол?
-Энд байж болох гол тайлбаруудын нэг нь саяхан Владимир Путины гаргасан Евро-Азийн холбоо байгуулах санал юм. Мөн чанарынхаа хувьд тэрбээр аль Б.Ельциний үед л нэгдсэн Евро-Ази бий болгох санаа гаргаж байсан Назарбаевын санааг дахин босгож ирсэн. Тиймээс эдгээр үйл явдалд Оросын хүчин зүйл багагүй үүрэг гүйцэтгэсэн, Орос улс Төв Азид хүчирхэгжиж болзошгүй нь дэглэмүүдийг унагах төлөвлөгөөгөө АНУ хурдхан амжуулах шаардлагатай болгосон. Болж өнгөрсөн үйл явдлаас харахад америкчууд Москвагийн эсрэг ч дайсагнасан төлөвлөгөө явуулж байна гэдгийг ил тод харуулж байна. Ямартай ч хилийнх нь зэргэлдээ ийм үйл явдал болсон нь түгшээхгүй байхын аргагүй.
-Казахстанд болсон үймээн самуунд тус улсын тийм ч ядуу буурай биш газрын тосны салбарынхан идэвхтэй оролцсон. Яагаад тэд ийм алхам хийх болов?
-Олон хүмүүс мөрөөдөж байсан нийгмийн бататгааг ливичүүд өгсөн Каддафийн дэглэмийг америкчууд устгаж чадсан.Тэгэхээр Казахстанд болсон үйл явдалд гайхаад байх зүйлгүй. Саяны болж өнгөрсөн үйл явдалд хэд хэдэн шалтгаан бий. Нэгдүгээрт, Назарбаев он удаан жилээр төр барьснаараа ихэнх иргэдээ залхааж орхисон. Бодит байдал дээр Казахстаны баялгийн ихэнх хувийг цөөн хэдэн хүн эзэмшдэг, харин найман олигархи бүлэглэл одоогийн дэглэмийг нуран унасны дараа ногдол ашиг авахаар тооцоолж , байгаа юм.
Хоёрдугаарт, Баруун Казахстаныг өнөөгийн засаглалын улмаас баялгийн хувиас хүртэлгүй шахагдсан бага Жуз төлөөлж байгаа. Түүнчлэн гагцхүү энд XIII зуунд дэлхийг донсолгож байсан Чингис хааны цэргийн бүрэлдэхүүнд байсан кипчакуудын үр удам, дайч удмын адайчууд амьдардаг гэдгийг санах хэрэгтэй. Тэдний нутаг дэвсгэр дээр газрын тос олборлож, олсон орлогоо хуваалцахгүй байгаад засаглапаас алслагдсан эдгээр хүчирхэг, хэрцгий хүмүүс тэвчиж чадахгүй байгаа гэдэг нь тодорхой.
-Уг нь АНУ-аас дэмжлэг авч болохооргүй хэт даврагч исламчуудыг тэдний эсрэг цохих хүч болгон ашиглаж байна. Вашингтон яахаараа өөрийнхөө дайсныг ашиг сонирхолдоо ашиглаж чадав аа?
-Обамагийн хувьд түүний хөтөлбөр нь Израилийн болон Хятадын эсрэг зүйлсийг санаандгүй агуулчихаагүй юм. Түүгээрээ ч улс төрийн орон зайг шинчлэх зорилтдоо салафитуудыг татан оролцуулсан. Харин АНУ болон тэдний хоорондох гүүр нь Саудын Араб болж байгаа юм. Саудын удирдлага 1945 оноос эхлэн ашиг сонирхлоо гаргаж ирэхийн тулд нацист холбоог ашиглаж байсан Америктай нягт холбоотой байгаа.
Салафитуудын хувьд гэвэл тэдний ихэнх нь өөрсдийг нь Саудын мөнгөөр Америкийн ашиг сонирхолд ашиглаж байгааг ухамсарладаггүй чин сэтгэлээсээ сүсэг бишрэлтэн хүмүүс байдаг. Бүхал бүтэн бүс нутгүудын нөхцал байдлыг тогтворгүйжүүлэх санааг хэрэгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэж байгаа хүн нь ханхүү султан. Түүний дайчид тухайн үедээ Ливаны хойд хэсэгт Палестины лагерьт ч байсан юм. Гэхдээ тэр бол "Арабын хавар”-т ташуур өгч, зөв голдиролд нь оруулахыг хичээж буй АНУ- ын геополитикийн томоохон тоглоомд оролцогчдын ердөө л нэг нь гэж бодоход энэ бүх үйл явдлын цаана ямархан зүйл нуугдаж байгаа нь тодорхой байгаа биз.
