Халх голын дайны ялалтын түүхт 75 жилийн ойд зориулав.1. "Халх голын дайн" Дорнод аймгийн Халх гол сумын нутаг дэвсгэрт 1939 оны 5-р сарын 11-нээс 09 сарын 16-ны хооронд буюу дөрвөн сар үргэлжилжээ.
2. Дайн БНМАУ, ЗХУ-ын нэгдэл, Япон болон Манж го улсуудын хооронд болсон юм.
3. Энэ дайн эхэлсэн шалтгааныг БНМАУ-Манж го улсуудын хилийг баруун тийш шилжүүлж Халх голоор тогтоох гэсэн байдаг.
4. Гэсэн ч Халх голын дайныг өрнүүлсэн шалтгаан өнөөг хэр нь маргаантай хэвээр байна. Учир нь Япончууд аль эртнээс Монголын баялаг, газарзүйн байршилд нүд унагасаар ирсэн ба эзлэн түрэмгийлэх оролдлого байсан гэх таамаг бий.
5. Япончууд Халх голын дайныг “Номонханы тулгаралт” гэдэг. Номонхан гэдэг нь Монгол Манжийн хил орчим дахь уул юм. Япончууд 1932 онд Хятадын Манжуурыг эзэлж Манж го улсыг байгуулсан бөгөөд тэд Хятадын Манж-Го, Монголын хоорондох хилийг Буйр нуурт цутгах Халхын гол гэж үзэж байв. Харин Монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 километрийн цаана орших Номонхан тосгон хүртэлхийг газар нутгаа гэж үзэж байсан юм. Номонханы тулгаралт, Халхын голын дайн гээд байгаа нь ийм учиртай.
7. Улмаар 1936 онд ЗХУ, БНМАУ хоёр улс харилцан тусалцах тухай протоколд гарын үсэг зуржээ.
9. Төд удалгүй буюу тавдугаар сарын сүүлээр БНМАУ, ЗХУ-ын хамтарсан цэргүүд Япончуудыг хилээс хөөн зайлуулав.
10. 1939 оны 7 дугаар сарын 2-нд Япончууд Халх голыг гаталж Баянцагаан уулыг эзэлжээ.
11. Халх голын шийдвэрлэх тулалдаан 1939 оны долдугаар сарын 08-наас наймдугаар сарын 20-ны хооронд Баянцагаанд болсон байна.
14. Энэ дайны шийдвэрлэх ажиллагааг ЗХУ-ын маршал Г.К.Жуков удирдсан байна. Тэрээр 1939 оны 6 дугаар сарын 5-нд Армийн ерөнхий командлагчаар томилогджээ.15. Халх голын дайн нь Дэлхийн түүхэнд дэх хамгийн том агаарын тулаан гэгддэг. Дайнд манай талаас 515 нисэх онгоц оролцсон бол Японы талаас 700 онгоц оролцсон юм.
16. 1939 оны наймдугаар сарын 31-нд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр Японы түрэмгийлэгчдээс бүрэн чөлөөлөгдсөн байна.
17. Улмаар 1939 оны есдүгээр сарын 15-нд Москва хотод Япон-ЗХУ-ын хооронд гэрээ байгуулж есдүгээр сарын 16-ны өдрийн 14.00 цагаас дайны ажиллагаа бүрмөсөн зогссон түүхтэй.
18. Оросын тусламж энэ дайны ялалтад шууд нөлөөлсөн. Харин Япон холбоотноо хэмээн найдаж байсан Герман нь Оростой “үл довтлох гэрээ”-г 1939 оны 8 сарын 23-нд байгуулсан нь хүчний харьцаа тэнцвэргүйжин бууж өгөхөд хүргэжээ.
19. Дайны дараа Орос, Японы төвийг сахих гэрээгээр Япон нь Монголын хилийн бүрэн бүтэн, халдашгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх үүрэг хүлээсэн байна.
20. Дайнд БНМАУ, ЗХУ нийт 57000 цэргийн хүчтэйгээр оролцсон бол Япон улс нийт 75.000 цэрэгтэй байсан гэх мэдээлэл бий.
21. Хохирол: БНМАУ, ЗХУ-аас амь үрэгдсэн 7974, шархадсан 15251. Харин Японы талын хохирол хоёр өөрөөр бичигдсэн байна. Тодруулбал ЗХУ-ын мэдэгдэлд Японы 60,000 цэрэг үрэгдсэн ба шархадсан, 3000 цэрэг олзлогдсон гэдэг бол Японы Засгийн газрын мэдэгдэлд 8440 амь үрэгдсэн, 8766 шархадсан гэжээ.
22. Дайны дараа манай улсын газар нутагт өөрчлөлт орсон байдаг. Тодруулбал Мана уулын орчмын газар нутгийг Японд алдсан ба хожим Хятадын нутаг болсон юм.
23. Халх голын дайнд тодорсон баатрууд: Морьт хорооны захирагч ахмад Дандар, Олзвой, Хаянхярваа, Нянтайсүрэн, Экей, Самдан зэрэг олон эрэлхэг захирагч, цэргүүд баатарлаг гавьяа байгуулж БНМАУ-ын Баатар цолоор шагнагдаж байжээ.
24. Эл дайнд Дорнод аймгийн Халх гол сум хамгийн хүнд ачааг үүрсэн бөгөөд тулалдаан энэ сумын нутагт өрнөсөн юм. Ийм ч учраас Халх голын байлдааны ялалтын 75 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч зарлиг гаргаж Халх гол сумыг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан юм.
24tsag.mn
Сэтгэгдэл (33)