Монгол улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өнөөдөр Иран улсыг зорьж байна. Тэрбээр Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөний 16-р дээд хэмжээний уулзалтанд оролцоно. Үүний зэрэгцээ Монголын их хаадаас тус улсад үлдсэн түүхийн дурсгалуудтай танилцаж, цаашид судлах боломж эрэлхийлэх зорилготой айлчилж байгаа юм. Айлчлалын талаар Ерөнхийлөгчийн Гадаад бодлогын зөвлөх Л.Пүрэвсүрэнтай ярилцлаа.

- Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн оролцохоор явж буй Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөний уулзалт ямар зорилготой уулзалт вэ?
- Ерөнхийлөгч өнөөдөр Иранд болох Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөний 16-р дугаар дээд хэмжээний уулзалтанд оролцохоор эх орноосоо явах гэж байна. Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн нь 1950, 1960-аад оноос эхэлсэн байдаг. Хүйтэн дайны үед ОХУ, АНУ-ын аль нэг талд оролгүй, гурав дахь зам байгаа юу гэдгийг анх эрж, хайж байсан үед бий болсон юм. Одоо бол дэлхийн 118 улсыг эгнээндээ нэгтгэсэн нэлээн том, хүчирхэг хөдөлгөөн.

- Манай улс энэ уулзалтанд ямар статустай оролцох вэ?
- Монгол улс 1991 оноос бүрэн эрхт гишүүн болсон ч  өмнө нь дээд хэмжээний уулзалтанд нь оролцож байгаагүй. Монгол улс төвийг сахисан бодлоготой, эвсэлд үл нэгдэх гадаад бодлого явуулдаг орны хувьд дээд хэмжээнд  оролцох ёстой гэсэн зорилт тавьж байгаа юм.

- Энэ уулзалтаар Ираны цөмийн зэвсгийн асуудал ямар нэг хэмжээгээр яригдах уу?
- Энэ дээд хэмжээний уулзалт нь наймдугаар сарын 30, 31-ны өдрүүдэд Тегеран хотод болно. Иран улс энэ хөдөлгөөнийг гурван жил даргалахаар болоод байна. Өмнө нь Египет улс даргалж байсан. Мэдээж хуралдааны хэлэлцэх асуудлын тов гэж гарсан байгаа. Үүнд цөмийн асуудал ороогүй. Ираны цөмийн асуудлыг хөндвөл олон орон оролцохгүй гэсэн байр суурьтай байх магадлалтай эмзэг асуудал.  Сири, Палестины асуудлаас гадна орчин үеийн глобалчлагдсан ертөнцөд гуравдагч хүчин гэж өөрийгөө нэрлэж байсан орнууд яаж нэгдэж, ямар байр суурьтай ажиллах вэ гэдгийг хэлэлцэнэ. Мөн энэ уулзалтаар төгсгөлийн баримт бичиг гэж гарна. Энэтхэгийн ерөнхий сайдаас эхлүүлээд нэр хүнд нь өсч яваа олон орны удирдагч нарыг багтаасан дөчөөд орны төлөөлөгчид оролцох юм билээ. НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бан Ги Мун мөн оролцоно. Манай ерөнхийлөгч түүнтэй тусгайлан уулзаж ярилцах цаг товлосон байгаа. Мөн Ираны ерөнхийлөгч болон бусад хүмүүстэй уулзахаар төлөвлөсөн.

- Иран улстай манайх түүхийн жимээр холбогддог. Ерөнхийлөгч айлчлалынхаа хүрээнд Монголын түүхтэй холбоотой  ямар газруудаар явах вэ?
- Дэлхийн дахинд Иран цөмийн хөтөлбөрөөр танигдсан ч түүхийн хувьд Монголын түүхтэй ихээхэн холбоотой улс. Манай хаадын  алтан ургийн хөвүүдийн байгуулсан Их монгол улс гэж байсан шүү дээ. Иранд олон монгол гаралтай хаадууд үе удмаараа амьдарч байсан. Ерөнхийлөгчийн зүгээс гадаадад айлчилсан орон болгоноосоо Монголтой холбоотой түүхэн эх сурвалжийг олж ирэх, болж өгвөл судлах зорилт тавьж байгаа. Өнгөрсөн онд ОХУ-ын Санктпетербург хотод айлчлах үеэрээ Монголын болон ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн хамтарсан төсөл хэрэгжүүлэхээр болсон. Тус хотын Дорно дахины гар бичмэлийн хүрээлэн зэрэг олон газар хадгалагдаж байгаа түүхийн эх сурвалжийг бүртгэе гэсэн зорилго тавьж байгаа. Ерөнхийлөгч мөн Данид айлчлахдаа хааны номын санд нь Монголын асар их үнэтэй бичгийн эд зүйлс хадгалагдаж байгааг мэдээд түүнийг авах санал тавьсан.  Мөн өнгөрсөн онд Их Британид айлчлахдаа Оксфордын их сургуулийн дэргэдэх явуулын номын сангаас Монголтой холбоотой номуудаг авъя, хамтарч судлая гэсэн. Хамгийн сүүлийн жишээ гэхэд өнгөрсөн оны аравдугаар сард Ватиканы нууц архиваас Ил хааны үед Ромын папад бичиж байсан захиануудыг олж ирсэн. Ерөнхийлөгч Монголын түүхтэй холбоотой хэд хэдэн дурсгалт газарт очно. Таж Махалаас ч өмнө баригдсан анхны бөмбөгөр оройтой бунхан болох Өлзийт хааны бунханд байдаг хананы бичээсийг хамтарч судлах зорилготой байгаа.

- Ерөнхийлөгчийн айлчлалын бүрэлдэхүүнд эрдэмтэд багтаж байгаа юу?
 - Бидний нэг том зорилго түүхээ судлах учраас ШУА, Түүхийн хүрээлэн зэргээс цөөнгүй судлаачид явж байна. Чингис хааныг нас барсны дараа хамгийн ойрын эх сурвалж гэгдэх болсон Рашид Ад Дины “Судрын чуулган” гэдэг номын үндсэн эх нь Ираны номын санд байдаг. Хуучин монгол бичгээр бичсэн  олон тооны гар бичмэлүүд энд хадгалагдаж байна. Манай талаас ч гэсэн хуучин түүхээ сайн таньж авъя гэж байгаа тул Монголын түүхийг судлахад чухал ач холбогдолтой айлчлал болно гэж хүлээж байна.

- Манай улс өмнө нь Иран улстай ямар харилцаатай байсан бэ? Ийм дээд хэмжээний айлчлал өмнө нь болж байсан уу?
-Түүхээс харвал Ю.Цэдэнбал дарга 1974 онд Иран улсад айлчилж байсан. Үүнээс хойш дээд хэмжээний айлчлал хийгээгүй. Иран бол 1979 он хүртэл нэлээн либерал замаар явж байсан орон. Тэрнээс хойш лалжсан болохоос өмнө нь манай улстай асар өргөн харилцаатай явж байсан орон.

-Тэгвэл түүх судлалын хувьд ямар холбоотой байсан бэ?
- Харамсалтай нь манай перс судлаачдын бүхэл бүтэн үе тасарсан байгаа. Тэгэхээр  перс судлаачдын үеийг бий болгож, перс хэл дээр байгаа Ираны ном, судруудыг судлах хүсэлтэй байна. Ираны номын санд ажиллах хүмүүсийг сургаж авъя, тэдний номын санд байгаа Монголын түүхэн номуудыг олж  авъя, судлая, боломжтой бол хувийг нь авъя гэсэн. Хоёр долоо хоногийн өмнө Ираны гадаад хэргийн дэд сайд манайд айлчилсан. Тэр үеэр Ираны талаас манай хүмүүсийг сургаж өгөхөд бэлэн байна гэдгээ мэдэгдсэн юм. Бид ч Ираны монгол судлаач хүмүүсийг сургаж өгөхөд бэлэн байгаа юм.

- Ярилцсанд баярлалаа.