Уул уурхайн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар салбарын сайд Д.Ганхуяг мэдээлэл хийлээ. Түүнтэй ярилцлаа.

-    Нөхөн сэргээлтийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах ажил ямар шатандаа явж байна вэ?

-    Нөхөн сэргээлтийн хувьд Ашигт малтмалын хуулийн дагуу явна. Ашигт малтмалын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай Засгийн газраар хэлэлцүүлж байна. Уурхайн хаалттай холбоотой зохицуулалтыг тусгаж байгаа. Ашиглаж эхэлсэн эхний жилээс дуусах хүртэл дэс дараатай жил бүр нөхөн сэргээгээд хаалтаа хийж явдаг байх хэрэгтэй. Тухайн газрыг ашиглаж байгаад хамгийн сүүлд нөхөн сэргээсэн болоод оромдоод орхидог. Эсвэл өөр компанид ажлаа даатгадаг. Энэ байдлыг таслан зогсооно.

-  Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа Кожегоби компанийг эсэргүүцэж нутгийн иргэд хөдөлж эхэлсэн. Тус газрын үйл ажиллагаа явуулах эрхийг зогсоох уу?

-    Уран гэхээсээ илүү цацраг идэвхт бодис юм. Бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй байна. Өнөөдөр Монгол улсад хүчинтэй байгаа цөмийн энерги, цацраг идэвхит бодистой холбоотой хоёр эрх зүйн бичиг баримт байгаа. Нэгдүгээрт цөмийн энергийн салбарт төрөөс баримтлах бодлого, нөгөө нь цөмийн энергийн тухай хууль юм. Энэ хуулийн хүрээнд бид цахилгаан станц ч барьж болохоор байгаа. Энэ хуульдаа өөрчлөлт оруулж байж дараагийн асуудлаа ярих ёстой болов уу. Би Улаанбадрах суманд очсон. Өнөөдөр хуулийн хүрээнд хайгуул хийгдэж байгаа юм байна. Ер нь Шинэчлэлийн засгийн газар зөвхөн атомын цахилгаан станцын түлшний өмнөх шар нунтаг бэлдэе гэж байгаа юм. Үүнээс өөр үйл ажиллагааг явуулахгүй. Түүнээс биш цөмийн хаягдал Монголд булшлах тас хориотой байдаг. Тэгэхээр хайгуул хийж байгаа хөрөнгө оруулагчид, манай хэвлэл мэдээллийнхэн, орон нутгийнхан бусад орны туршлагыг сайн судалж байгаад хамтарч ажиллах эсэхээ шийдэх болов уу?. Тухайн санал онолтой нь холбоотой шийдвэрийг нь УИХ, Засгийн газраас гаргах ёстой.

-  Тавантолгойн нүүрсний экспортоос 250 сая ам долларын орлого олох боломжтой гэж байгаа. Зах зээл байхгүй байгаа юм биш үү?

-    Манай урд хөрш бол дэлхийн зах зээлийн 4/1-ийн эзэлдэг. Сүүлийн сараас нүүрс худалдан авах хүсэлтэй компанийн тоо нэмэгдэж байгаа. Одоогийн байдлаар 56 орчим доллароор харин орд дээрээс 40 орчим доллароор нийлүүлэх яриа хэлцэл явагдаж байна. Ирэх долоо хоногийн лхагва гаригт үр дүн нь гарах байх. Манай урд хөршийн нүүрсний экспортын хэрэглээ их том. Бид өрсөлдөх чадвартай үнээр нийлүүлж чадвал асуудалгүй. Тээврийн зардал өндөр тусч байгаа. Нүүрсийг автозамаар зөөдөггүй. Шилжүүлэн ачдаг. Тиймээс яаралтай төмөр асуудлаа шийдэх хэрэгтэй байгаа юм. Энэ онд Чалкогийн 170 сая долларынхаа зээлийг төлөөд мөн 200 сая доллароос доошгүй орлого олох бүрэн боломж Тавантолгойд байгаа. Экспортын валютын орлогыг нэмэгдүүлх ёстой. Хамгийн гол нь гэрээний дагуу бид зүүн цанхийн нүүрсээ зээл төлж дуусахаас өмнө 100 хувь нийлүүлэх ёстой. Баруун цанхийн хөрс хуулалтыг үндэсний аж ахуй нэгжүүд хийгээд буулгаж эхэлж байна. Энэ сард экспорт эхэлнэ.

-   Оюутолгой компанийн нөхцөл байдал хэцүү байгаа гэдэг илт болсон. Энэ тал дээр Засгийн газраас ямар зохицуулалт хийж байна вэ?

-    “Оюутолгой” компанид бүх зүйл нээлттэй байгаа. Анхны хөрөнгө оруулалтаа дуусч үйлдвэрээ бариад, бүтээгдэхүүнээ экспортлоод эхэлчихлээ. Дараагийн санхүүжилтын асуудлыг шийдвэрлэх ёстой. Дараагийн санхүүжилтын асуудлыг Монгол улсын компанийн тухай хуулиар ТУЗ-ийн гишүүд шийдвэрлэх эрхтэй. Зээл аваад бүтээн байгуулалтынхаа ажлыг хурдасгая гэж байгаа бол Монгол улсын засгийн газар дэмжиж байгаа.

-    Тавантолгойн удирдлагууд “Чалкод нийлүүлж байгаа нүүрсний үнэ Монголын нийт нүүрсний үнэд нөлөөлнө” гэж ярьж байсан. Тухайбал 50 хүрэхгүй доллараар борлуулж байгаа нүүрс хилийн цаана очоод тэр үнээр зарагдах юм бол бусад уул уурхайн компанийн үнэнд нөлөөлөх хэмжээнд хүрэх гэж байна. Энэ тал дээр арга хэмжээ авах боломж байгаа юу?

-    “Эрдэнэс Таван толгой”-г “Оюутолгой”-тойгоо хамт эдийн засгийн эргэлтэд оруул гэсэн шийдвэрийг Засгийн газар өгсөн. Удсаар байгаад л ийм зүйл боллоо. Хоёр орны холбогдох байгууллагууд уулзаж байна. Бас нүүрсний худалдааг зохистой, ил тод байлгах чиглэлээр ярилцаж байна. Олборлолтоо нийлүүлэх боломжтой. Нөгөө талаас уурхай дээрээ нүүрсээ 40 орчим доллараар өгнө. Хүний гар дамжуулахдаа тээврийн зардлаа хэмнээд явж байгаа юм. Тавантолгойн асуудлаар энэ сарын 1-ээс эхлэн өдөр болгон уулзаж ярилцаж байна.

-   Ерөнхий сайд мэдээлэл хийхдээ ирэх даваа гаригт Рио Тинтогийн Зэсийн группийн захирал ирнэ гэсэн. Энэ үеэр Оюутолгойн далд уурхай зогсчихсон байгаа асуудал шийдэгдэж чадах болов  уу? Мөн Хөшөөтийн уурхайг стратегийн орд газар болгосон. Стратегийн орд газар нэрээр үйл ажиллагааг нь явуулахгүй зогсоодог байдлыг яаж цэгцлэх вэ?

-    “Оюутолгой” ХК-ны асуудлыг компаний тухай хуулийн хүрээнд ТУЗ нь өөрөө бүрэн шийдэх боломжтой. 2010 онд Оюутолгой компанийн ТУЗ-ын Эрдэс баялагийн зөвлөлөөр батлагдсанаар гэрээ хүчинтэй болсон. Энэ гэрээнд ТУЗ-үүд дараагийн хөрөнгө оруулалтаа үйл ажиллагааныхаа орлогоос оруулна гээд заачихсан байгаа. Тэгэхээр юун зогсоох манатай. Дараагийн хөрөнгө оруулалтын асуудлыг ТУЗ-ын хурлаараа олон удаа хэлэлцсэн байгаа. Өөр хувийн тоглолт байж болохгүй байх. Хоёрдугаарт Хөшөөтийн ордыг стратегийн ордод хамруулаагүй байгаа. Харин хамруулах гээд УИХ-д өргөн барьчихаад байна. Хамруулах хүсэлтээ орон нутгийн удирдлага болон иргэд ирүүлдэг. Нөгөө талаас хувь нийлүүлэгчид орно, орохгүй гэсэн хоёр өөр байр суурьтай байдаг. Үүнийг УИХ-аас шийдэх боломжтой. Стратегийн ач холбогдол бүхий ордод хамрагдах эсэх нь шийдэгдээгүй байгаа ордод, бүр тодруулбал улсын төсвийн хөрөнгөөр эхнийх нь хайгуулыг хийж нөөцийг нь тогтоосон орд дээр үйл ажиллагаа явуулж байж ингэх гэж байна гээд үйл ажиллагаагаа зогсоож байвал компаний удирдлага ёс зүйгүй байна. Энэ бол Монгол улсын хуулийг зөрчиж байгаа хэрэг. Үүн дээр холбогдох байгууллагуудтай уулзсан. Түүнчлэн Олон овоотын маргаан наадмаас хойш үргэлжилж байна. Энэ асуудал дээр УУЯ-наас ажлын хэсэг байгуулагдсан байгаа. Та бүхэн өөрсдөө дүгнэлт хийнэ биз. Нэгдүгээрт геологийн хайгуулыг нь ямар нэг компани хийж тэр геологийн хайгуул дээр нь мэргэжлийн шинжээчид ажиллах хэрэгтэй. Тэр шинжээч нь дүгнэлт гаргадаг. Тэр дүгнэлтийг Эрдэс баялагийн мэргэжлийн зөвлөлөөр хэлэлцэж баталдаг. Тэгэхээр геологийн хайгуул хийсэн компанийн тэр шинжээч үнэн зөв дүгнэсэн байна уу гэдэг асуудал байгаа юм. Үүнтэй холбоотой асуудлыг тодруулж байна. Мөн тусгай зөвшөөрлийн хөдөлгөөн яаж хийгдсэнийг тодруулж байна.

-    Дахин санхүүжилтын асуудал хэзээ цэгцрэх вэ? ТУЗ-ийн хувьд эцэслэж шийдвэрлэхгүй байгаа шалтгаан нь юу вэ?

-    ТУЗ өөрөө хамтарсан шийдвэр гаргадаг байгууллага. Тиймээс нэгдсэн нэг шийдэлд хүрэх хэрэгтэй. Гэхдээ далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлаа хурдан болгож, зээл авъя гэдгийг дэмжиж байгаа. Үүнийг өөрсдөө ТУЗ-ын хурлаараашийдэх хэрэгтэй гэсэн байр суурьтай байна. Энэ асуудлаа монголын талын ТУЗ-ын гишүүд одоо ч гэсэн шийдэх боломжтой. ТУЗ шийдэж чадахгүй бол хувь нийлүүлэгчид ч гэсэн шийдэх боломжтой.