“Шарын гол” хувьцаат компанийн сүйтгэж хаясан газар дээр бичил уурхай эрхэлж амжиргаагаа дээшлүүлдэг 670 орчим иргэд байдаг юм байна. Тэгвэл тэднийг энэ сарын 5-н гэхэд хүчээр тараах захирамжийг Дархан-Уул аймгийн  Засаг дарга С.Насанбат гаргажээ. Үүнтэй холбоотой өнөөдөр бичил уурхайчдын нэгдэж байгуулсан “Нэгдсэн дээвэр” холбооноос мэдээлэл хийлээ. Энэ үеэр Монголын бичил уурхайн “Нэгдсэн дээвэр” холбооны гүйцэтгэх захирал, “Буянтын хөндий” ТББ-ын  тэргүүн О.Цэцэгмаатай ярилцлаа.

-Өнөөдрийн хурлын зорилго юу байв?
-Хариуцлагатай, байгаль орчиндоо ээлтэй эвлэлдэн нэгдэж чадсан нутгийн уугуул иргэдийн эрх мэдлийн талаар өнөөдөр мэдээллэхээр ирлээ. Иргэдэд эрх мэдэл алга. Үйл ажиллагаа явуулж байгаа төрийн байгууллагын албан тушаалтны эрх мэдэл иргэдээс давамгайлсан байна. Тодруулбал, Дархан-Уул аймгийн Шарын гол сумын засаг дарга Амарсанаа 2013 оны наймдугаар сарын 12-нд бичил уурхайчдыг тараах захирамж гаргасан. Үүнийг бид тухайн үед нь хэлэлцэж, ярилцаад зөвшилцөлд хүрсэн. Гэтэл төд удалгүй бүр аймгийн засаг дарга тараах захирамж гаргасан.  Бичил уурхайчид ямар  зохион байгуулалттай, хэрхэн ажилладгийг нутгийн засаг дарга, удирдлагууд ирж үзэж байсан. Гэвч тэд аймгийн засаг даргын тушаалаар өнөөдөр захирамж гаргаж “утсан хүүхэлдэй” болж байна.

-Бичил уурхайчдын талаар илүү тодорхой тайлбарыг өгөөч?
-Ардчилалын эхэн үе, нийгмийн ороо бусгаа цаг үед ажилгүй болсон иргэдийн олонхийн амьдралыг залгуулж байсан ч, тэр хирээрээ "нинжа" гэж нэрлэгдэн төр засагт хүртэл ад үзүүлж байсан хувиараа аль олборлогчид өдгөө эвлэлдэн нэгдэн, зохион байгуулалтанд орж, байгаль орчинд ээлтэй, нөхөн сэргээлт явуулдаг шинэ хэлбрээр ажилладаг болсон. Ийм бичил уурхай эрхлэгчдийн нэг бол "Буянтын хөндий-Шарын гол" ТББ юм. Тэд хариуцлагатай, байгаль орчинд ээлтэй байдлаар шороон ордод олборлолт явуулж, улмаар эргээд байгальдаа нөхөн сэргээлт явуулах замаар үйл ажиллагаа эрхэлж, Дархан-Уул аймгийн 600 гаруй хүнийг ажлын байраар хангадаг. Гэтэл Дархан-Уул аймгийн засаг дарга С.Насанбат болон Шарын гол сумын засаг дарга Д.Амарсанаа нар ганц, хоёр компанийн цөөн хэдэн хүн, албан тушаалтнуудын эрх ашгийн төлөө захирамж гарган, орон нутгийн 600 гаруй иргэдийн эрх ашгийг уландаа гишгэж, бичил уурхайчдыг албадан тараах, буулгах шйидвэр гаргасан.

-Хүчлэн тараана гэж байгаа нь хүч хэрэглэнэ гэсэн үг үү?
-Тийм. Орон нутгийн цагдаа, онцгой байдлынхны оролцоотойгоор хүчлэн гүйцэлдүүлэхээр эл байгууллагуудад үүрэг  болгосон байна лээ.

-Засаг даргын зүгээс тараах үндэслэлээ яг юу гэж тайлбарлаж байх юм?
-Хувийн компанийн газар дээр ажилалаа л гэж. Яагаад иргэдийнхээ биш гадаадын хөрөнгө оруулалттай, гадаад захиралтай хувийн компанийн төлөө санаа зовоод байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, Австрали, Канад эзэнтэй “Шарын гол” хувьцаат компанийн төлөө иргэдийг ажлын байргүй болгох гэж байна. Тэр гадаад эзэд нь баяжаад иргэд нь хоосон хононо гэж юу байхав дээ.

Аймгийн Засаг дарга Насанбат өөрөө хуучин “Шарын гол”-ын захирал байсан. Өөрөө бол алтны амтанд орсон хүн гэдгийг Шарын голын ард түмэн тэр чигээрээ мэднэ, гэрчилнэ.

-"Шарын гол" компанийн хувьд хэчнээн ажилчидтай вэ?
-Шарын гол компани нь 200 гаруй хүнийг ажлын байраар хангадаг бол манай бичил уурхай 600 гаруй хүнийг ажлын байраар хангадаг. Харамсалтай нь орон нутгийн захиргааны байгууллагын удирдлагууд ажлын байрыг нэмэгдүүлж байгаа бичил уурхайчдыг дэмжин, гурвалсан гэрээ хийж хамтран ажиллахын оронд тэднийг хөөн дарамталж, оронд нь мөнгөтэй компанийн гадны баячуудыг эл талбайд оруулахыг улайран зүтгэж байна.


-Тэгэхээр та нарын зүгээс хувийн компанийн эрх ашгийн төлөө иргэдийг ажилгүй болгож байна гэж үзэж байгаа хэрэг үү?
- Иргэдийн эрх ашгийг хойш нь хаяж, хувь хүний эрх ашгийг хамгаалсан захирамж гаргасан учир бид Захиргааны хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 6-р зүйлд заасны дагуу аймгийн Засаг даргад хүсэлт гаргасан байгаа. Өөрөөр хэлбэл, хууль бус захирамжийг хүчингүй болгож өгөөч гэсэн.  Бичил уурхайчид олборлолтын газартайгаа албан ёсны хөдөлмөр эрхлэх аюулгүй ажиллагааны заавраар нөхөрлөлийн ахлагч гишүүдтэйгээ үргэлж харилцаатай ажилладаг. Өдөр бүр хариуцлагатай жижүүр гардаг. Яг л хууль эрхзүйн орчин ямар байна тэрнээсээ давсан зохион байгуулалтанд орж чадсан байдаг.

-Бичил уурхайчдад зориулсан хууль тогтоомж хэр байх уу?
-Гаргасан хууль тогтоомжууд байдаг. Энэ нь амьдралаас хол. Ерөөсөө иргэдрүүгээ хандсан биш компанийн эрх ашиг, эрх мэдэлтнүүдэд чиглэсэн хууль тогтоомжтой. Энэхүү хуулийг эрх мэдэлтэй хүмүүс яаж ч гуйвуулж болох талтай. Тиймээс бид өөрсдийнхөө эрх хэмжээний хүрээнд эвлэлдэн нэгдээд нутгийн иргэд өөрсдийгөө ажлын байраар л хангасан. Эцсийн эцэст гэж хэлэхэд баялгийн эзэд бол нутгийн иргэд. Үүнтэй хэн ч маргахгүй. Гадаадын хөрөнгө оруулалттай гадаад компанийн боол нь бол бид биш. Тэр Оюутолгой, Тавантолгойтой бид зууралдаагүй. Тэр лүү санаархаагүй. Зүгээр л бид нутагтаа байгаа эвдэгдсэн талбайг нөхөн сэргээж, дахиж эвдүүлэхгүйн тулд хаягдлыг ашиглаж ажиллаж байгаа хүмүүс.  Энэ хаягдлыг ашиглаад өөрсдөдөө ажлын байр гаргаж байгаа эдгээр хүмүүсийг ажиллах хууль эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох нь төрийн үүрэг.  Тэр төрийн бодлогыг бид бүхэнд үнэн зөвөөр түргэн шуурхай хүргэх нь сум, орон нутгийн засаг даргын үйл ажиллагаа. Үүнийг л бид хүсээд байна.

-Ухаад эвдчихсэн байсан газар дээр бичил уурхайчид ажилладаг гэж ойлгож болох уу?
-Хэзээ ч эв эрүүл ногоон талбай дээр ажилладаггүй. Харин эрүүл газрыг төрөөс зөвшөөрөл авчихсан, ашиглалтын лицензтэй нэртэй компани ухдаг. Түүнээс биш бичил уурхайчид ухдаггүй юм. Эсвэл сайжруулсан “нинжа” нар хулгайч нохой шиг үүр шөнийн заагаар ухдаг. Энэ хоёрыг ялгамаар байна. Бичил уурхайчид бол хариуцлагатай. Мөн “нинжа”-гийн төлөө хамтарч тэмцэнэ.

-Уурхайчид хөдөлмөрийн аюулгүй байдал хангаагүйгээс амиа алдлаа л гэж сонсогддог. Танай бичил уурхайн дунд ийм асуудал хэр гардаг вэ?
-Ер нь хөдөө орон нутгийн хэмжээнд асуудалтай зүйл их байна. Засаг дарга нар маань иргэддээ итгэхгүй байна. Итгэж байгаа хүмүүс нь компанийн эрх мэдэлд орчихоод байна. Харин хүний амь нас хохирсон ганц л жишээг хэлэхэд, Увс аймгийн Өмнөговь суманд болсон асуудал юм. Тус сумын засаг дарга Төмөрчөдөр нь бичил уурхайчидтайгаа хамтран ажиллах гэрээ байгуулаад, гэрээ байгуулж тамга дарсан өдрөөсөө үйл ажиллагааг нь явуулаагүй, хориг саад хийснээс болж хүний амь нас хохирсон.