Саяхан шүүхээр шийтгүүлээд 4, 6 жилийн ял авсан Л.Гансүхэд юуны өмнө “хохь чинь” гэж хэлэх байна. Үхсэнээ хийж нэг муу Багануурын хэдэн тонн нүүрстэй зууралдаж, гэр хорооллынхны амжиргааг дээшлүүлэх гэж зүтгэсэн юм. Хохь чинь.  “Монголын төр үнэнчээр зүтгэсэн хүндээ халтай” гэсэн нэг үг тун дээрээс улбаатайг мэддэггүй юм уу, чи!

Олон сая жилийн өмнө намаг шаварт дарагдан, өдгөө чулуун нүүрс гээд байгаа энэхүү хар “нөхрийн” гавьяа их. Тоочоод барахгүй их бий. Харин түүний гавьяаг бид 1915 оноос эхэлж хүртэн, анхны жилдээ оросуудын тусламжтайгаар 4000 тонныг Налайхын уурхайгаас гаргаж,  Богдын ногоон ордон, Барон Унгерний байшин зэргийг халааж эхэлсэн байдаг юм. Цаашхи түүхийг бид маш сайн мэднэ. Ялангуяа сүүлийн жилүүдэд нүүрсний тухай мэддэггүй хүн Монголд бараг үгүй болж, сайн ажвал мэддэг хүн нь ч бас тун ховордсон бололтой байдаг. Харин энэ нүүрсийг мөнгө болгон хардаг хүмүүс гэвэл байна аа, байна.

Утаа нэрээр 40 сая доллар цохичихоод баахан хэрэгтэй, хэрэггүй зуух оруулж ирсэн луугарууд зүв зүгээр явж байхад 200 мянган төгрөгөөр зарагдаж байсан нэг тонн нүүрсийг яах гэж гэр хорооллын ядуучуудад 80 мянган төгрөгөөр өгч “тэнэгтсэн” юм бэ.

1990-ээд оноос Багануурын нүүрс ачсан галт тэргийг Амгалангийн өртөөн дээр ганц минут зогсох үед Улаанбаатарын борчууд томоохноос нь амжин хажуу тийш буулгаад, дараа нь түүнийгээ цуглуулж савлан талхны мөнгөө олдог бизнес цэцэглэсэн юм. Уг нь юун бизнес, хулгай л даа. Гэвч энэ хулгайг төмөр замынхан, цагдаа нартайгаа нийлж тэмцээд дийлээгүй. Ингээд малын, махны, модны, мөнгөний зэрэг түмэн ченжийн тоонд нүүрсний гэх  тодотголтой нөхдүүд орж ирэв. Зах зээлээ ч амархан эзэллээ. Эрэлт хэрэгцээ ч их байв. Тэр хэрээр нүүрсний ченжүүдийн шуудай нь улам багассаар уутны хэмжээнд хүрч, анх 100 төгрөг байсан үнэ 2010 он гэхэд 3000 төгрөг болсон байлаа.

Үүнийг л аргалж өгөөч гэсэн гэр хорооллынхны хүсэлт Засгийн газрын 11-11 гэсэн утсыг амсхийлгэдэггүй байсан учир Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг ахлах зөвлөх Л.Гансүхэд шийд гэсэн үүрэг  өгчээ. Уг нь тэр үед л, “Чадахгүй ээ, Ерөнхий сайд аа. Улстөрийн манан өөрийг чинь тойрч хөшилдөөд, эхнэр хүүхэд, найз нөхдийг чинь зүгээр суулгахгүй байгаа үед хожим лай болно” гээд сууж байхгүй. Хохь чинь.

Ер нь яах гэж иргэдээ бодсон юм. Тэр утаа мутаа ямар хамаа байна. Утаа нэрээр 40 сая доллар цохичихоод баахан хэрэгтэй, хэрэггүй зуух оруулж ирсэн луугарууд зүв зүгээр явж байхад 200 мянган төгрөгөөр зарагдаж байсан нэг тонн нүүрсийг яах гэж гэр хорооллын ядуучуудад 80 мянган төгрөгөөр өгч “тэнэгтсэн” юм бэ гэмээр байна. Тэртэй тэргүй билгийн нүд нь улстөрийн мананд юм үзэхээ бараг болиод байгаа  хууль шүүхийнхэн 27 500 төгрөгөөр Багануураас авсан нүүрсийг 27 500 төгрөгөөр зарсангүй гэж муйхарлахыг мэдсээр байж яах гэж ийм юм хийв?

Тэд уг нүүрсийг шигшсэн, замд нь Амгалангийн өртөөн дээр хулгайлсан, замдаа сэгсрэгдсэн, авчраад шуудайлсан, шуудайлаад машинд ачсан, түүнийгээ нүүрс борлуулах цэгүүдэд хүргэсэн, нүүрс борлуулах цэгүүдээ хөлсөлсөн, ер нь зах зээлийн нийгэмд хөдөлбөл хөлс төлөх хэрэгтэй гэдгийг мэддэггүй нөхдүүд гэх нь хаашаа юм. Гэхдээ үүнийг анзаарахгүй гэвэл анзаарахгүй. Тоох ч үгүй. Тооцох ч үгүй. Тиймээс л үнийн зөрүү дундаас 3,4 тэрбум төгрөг шуусан гэж та нарыг шууд зүтгүүлээд яллачихаж байна шүү дээ.

1990-ээд оноос эхлэн Амгалангийн өртөөн дээр түр зогсох галт тэрэгнээс нүүрс хулгай хийгчдийг “нүүрсчид” гэж нэрлэдэг болсон юм. Тэгвэл Багануураас 295 мянган тонн нүүрс “хулгай” хийсэн Н.Алтанхуяг, Л.Гансүх нарыг энэ цаг үеэс эхлэн “бага гарын нүүрсчид” хэмээн нэрлэе. Яагаад гээч.

Таван толгойг тойроод жинхэнэ “том гарын нүүрсчид” хөлхөлдөж байна. Тулалдаж ч байна. Яагаад гэхээр эндхийн 6,4 тонн нүүрсний дор 2-3 их наяд төгрөг хэвтэж байгаа учраас тэр. Өөр ямар ч шалтгаан байхгүй. Багануур шиг бол тоох ч үгүй. Тиймээс энэ төгрөгний төлөө “том гарын нүүрсчид” сүүлийн жилүүдэд нүдээ улайтал үзэлцэж байна. Гэхдээ та нар шиг ард түмнийхээ төлөө биш шүү. Бүгд өөр өөрийн бүлэглэлийн эрх ашгийн төлөө зүтгэж байна. Маньдаа бол 1072 ширхэг хувьцаа гэсэн нэг тийм тоо үмхүүлчихээд л “том гарын нүүрсчид” нөгөө хоёр, гурван их наяд төгрөгийн зүг халаасаа дэлгэн, хүний өөрийнхтэйгөө хамтран тэмцэлдэж байна. Тиймээс одоо л гэхэд Тавантолгой таг зогсч, гацжээ.

Ямартай ч “бага гарын  нүүрсчдээ” яаж ийж байгаад шоргоолж адил нухаад авав. Одоо “том гарын нүүрсчидээ” манай хуулийнхан нухах нь уу, эсвэл тэдэндээ нухуулах нь уу гэдгийг л харж суухаас.

“Том гарын нүүрсчид” үнэхээр том юм аа. Төмөр зам, нарийн, бүдүүн байна гээд талцаад хэрэлдчихнэ. Тэр ч бүү хэл “Чалкотой” гэрээ хийгээд 142 сая ам. доллар алдчихсан Сү.Батболд бараг шагнуулах шахаад байгаа юм биш үү? Уг нь энэ нөхөр өдийд цамцныхаа захнаас шүүрүүлчихсэн шүүхийн өмнө сууж байх ёстой биш бил үү? Тавантолгойг сааж, Тавантолгойг шантаажилж ямар олон “том гарын нүүрсчид” хөрөнгөжив өө. Зарим нь УИХ-д хүртэл сонгогдлоо шүү дээ.

Эцэст нь хуулийнхнийхаа тухай хэдэн үг хэлье. “Бага гарын нүүрсчдийг” шүүж байхыг харахад гэрт нь хулгайч ороогүй, гэрийн эзэн нь манайх хулгайд юу ч алдаагүй гээд байхад л улаан цагаан, үгүй ээ, танайхаас алтан ээмэг, мөнгөн бөгж мянга мянгаар нь энэ хүн авсан байна гээд замаараа явсан нэг нөхрийг шүүж байгаа юм шиг дүр зураг харагдана билээ.

Тэднийг “Бага гарын нүүрсчид” учраас ийнхүү яллаж, бас ял өгсөн юм болов уу. Мөн сүүлийн үед, “Диплом бол түүний мэдрэлийн өвчингүй гэдгийн баталгаа болохоос мэдлэгтэй гэсний нотолгоо биш” хэмээн ярих болсоныг яруу тодоор энэ шүүх хурал харуулаа гэж бодогдсон шүү. Нөгөө талаас хоттой хонийг нь сүйтгээд байгаа чонын сүргийг авлуулахаар явуулсан залуус нөгөөдүүлээсээ айхдаа зүгээр байхаар гээд шоргоолж нударч суусан тухай ам дамжсан яриатай тун адилхан харагдаж байлаа.

Ямартай ч “бага гарын  нүүрсчдээ” яаж ийж байгаад шоргоолж адил нухаад авав. Одоо “том гарын нүүрсчидээ” манай хуулийнхан нухах нь уу, эсвэл тэдэндээ нухуулах нь уу гэдгийг л харж суухаас.

Д.Гал