Хорвоогийн бүх л амьд амьтан тэр дундаа хүмүүн биеийг бурхны ивээлээр олж мэндэлдэг та бид эхийн ариун цагаан ангир уургаа амалж байж амь орж, амьсгал авдаг хувьтай билээ. Түүн дээр Монголчууд бид буянт малынхаа сүүг “хөхөж” амьдарсан түүхтэй ард түмэн. Юу үнэн, энэ үнэн. Тугалаа зэллэж, ишиг хургаа ялгахыг нь ялгаж, хөгнөхийг нь хөгнөөд эхийг нь сааж, дэлгэр зун намрынхаа сард айраг тараг, өрөм ааруулаар бялхаж ирсэн амны хишиг төгс хүмүүс ээ, бидэн. Гэвч амны хишигтэй ард түмний минь арвин эрдэнэт сүргээс гаралтай аливаа бүтээгдэхүүнүүд үнэгүйдэж, энэ хэрээр түмэн олон маань гонсгор байгаа нь нууцгүй. Харин саяхан хонио саана, хотлоороо мөнгөтэй болно гэсэн утга бүхий нэгэн мэдээлэл нийгэмд цацагдаж, энэ нь ихээхэн дуулиан болов. “Хонь саах аа...?” хэмээн нүдээ том болгоцгоож, энэ санаа сэдлийг хэлж, нийгмийг, ялангуяа малчид, тариаланчдыг сэрээсэн, сэргээсэн эмэгтэйн тухай “Хонь саадаг хүүхэн” хэмээн бичигдэв дээ. Хонь саана гэдэг энэ үг ийнхүү нийгэмд нухацтай,  гайхшрал, эргэлзээ, бас ялимгүй хошигнол үнэртүүлсэн өнгөтэй үлэмж тархсаны эзэн нь  хатагтай Тэрбишийн Энхсайхан байв. Энэ бүсгүй бол эдүгээ энэхэн өгүүллийг уншиж суугаа таны нутаг, УИХ-ын сонгуулийн 29-р тойрогт нэр дэвшсэн юм.

Т.Энхсайхан яагаад тийн хонь саадаг хүүхэн хэмээн хэлэгдэх болов. Тэр ердөө л, эдийн засгаар дэмжиж, малын гаралтай бүтээгдэхүүнүүд, тухайлбал малынхаа сүүгээр үндэстнээ хангах боломжтойг хэлсэн. Гаднаас импортоор сүү авалгүй, үндэстний хэрэглээний наян хувийг гаднаас мөнгө төлж хангаж байгаа тэр их гадагшаах эдийн засгийн урсгалыг дотоодоосоо авч үлдэх боломж буйг учирласан. Тавин зургаан сая малынхаа тал хувь  эх малаа, саалгах боломжит малаа саагаад сүүгээ гаднаас авахгүй байж болохыг л хэлсэн юм. Үүнийг зөв төлөвлөж, малчдадаа ойлгуулаад, нийтээрээ тэмцвэл ийм бүрэн боломжтойг, хамгийн гол нь ингэж амжуулахад эдийн засаг, санхүүгийн үүсвэрийг хэрхэн бүрдүүлэхийг тэр бүрэн мэдэж байгаагаа танилцуулсан юм. Ямар ч зүйлийг хийхэд, хөдөлгөхөд, үйлдвэрлэл болгоход мөнгө үнэхээр нэгдүгээр асуудал аа. Т.Энхсайхан мөнгийг хэрхэн босгож, буй болгож, хөрөнгө оруулахаа мэддэг хүн юм. Тэр юуны өмнө Төв аймгийн малчдын хотон дахь эрдэнэт сүргээс сүүг нь үйлдвэрлэл болгох, малчдыг хавар намартаа хэдэн зоос олдог биш харин хотноосоо өдөр болгон мөнгө ургуулах бололцоог олж харсан байна.

Монголын мал, хөдөө аж ахуйн салбарт хөрөнгө оруулалт үлэмж хэрэгтэй. Хамгийн чухал нь монголчууд малаа эрүүлжүүлэх хэрэгтэй байна. Эрүүл малаас эрүүл бүтээгдэхүүн авна. Ингэхээр малдаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандарт эм тариаг цаг улирал бүрт нь хийлгэж, элдэв шимэгчээс хамгаалах ёстой. Мөнгө болох бүтээгдэхүүн өөрөө мөн чанараараа эв эрүүл, эргэлзээгүй байх учиртай. Эрүүл сүү, эрүүл мах, эрүүл арьс шир. Энэ бүхэн мөнгө бүтээх зам. Гол нь эрүүл байх. Гадаад нэр томъёогоор бол ЭКО бүтээгдэхүүн дэлхийд үнэ нь хадаж байна. Аргагүй хүмүүн өөрөө эрүүл байхын үндэс эрүүл хоол хүнс бүтээгдэхүүн.

Т.Энхсайхан яагаад тийн хонь саадаг хүүхэн хэмээн хэлэгдэх болов. Тэр ердөө л, эдийн засгаар дэмжиж, малын гаралтай бүтээгдэхүүнүүд, тухайлбал малынхаа сүүгээр үндэстнээ хангах боломжтойг хэлсэн.

Монголын малчид, хөдөө аж ахуйд технологи хэрэгтэй. Ингэхдээ өндөр технологи, инновацид тулгуурлах шаардлагатай. Энэ бол ерөөсөө дэлхийн хүн төрөлхтөнд мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг боловсруулахад жишиг болгосон тэр хэм хэмжээ, үйлдвэрлэлийн бүтээц. Энэ өөрөө асар их мөнгө. Үүнийг оруулж ирэх амаргүй. Гэхдээ үүнийг мөнгөтэй, санхүүгийн оюун санаатан бий болгодог. Ялангуяа Төв аймаг шиг тэнүүн өргөн нутагтай, түүн дээр нь тарган сайхан мал сүрэг налайдаг нутгийн хүн бий болгох нь магад.

Монголын малчид, хөдөө аж ахуйд менежмэнт хэрэгтэй. Үлгэрлэвэл, малынхаа гаралтай бүтээгдэхүүнээ үнэ хүргэхийн тулд зохион байгуулалтын олон асуудал байна. Хүмүүс юуны өмнө ойлголтоо нэг мөр болгох хэрэгтэй. Хамтаараа хөдөлмөрлөх, нийтээрээ урагшлах, үүний тул малынхаа ашиг шимийг нэмэгдүүлэх, өндөр ашиг шим бүхий малтай болох, бэлчээрээ зөв хувиарлах, эвсэг байх гээд олон асуудал бий. Хамгийн наад  зах нь сүргийн бүтцээ зөв тэнцүүлэх, хоёр малыг орлох үс ноос, мах, сүү бүхий нэг чанартай мал бий болгох гээд олон ажил бий.

Монголын малчид, хөдөө аж ахуйд гадаад зах зээлийн гарц үүд хэрэгтэй. Нэг үгээр хэлбэл, бий болгосон бүтээгдэхүүнийг дээр өгүүлсэн өндөр технологиор, менежментээр зохион байгуулсан ч, хамгийн гол нь гадагш зарж валют болгох гудамж хэрэгтэй. Бидний бий болгосон бүтээгдэхүүнийг дэлхийн ариун цэвэр, технологийн дамжлагаар хөдөлбөргүй баталгаажсаныг батлан гадагш гаргана гэдэг  өөрөө өндөр түвшний чадамж юм. Энэ нь өөрөө олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн менежерийн ажил.

Тэрбишийн Энхсайхан нэр дэвшигчийн оюун санаа, уураг тархинд энэ л дарааллууд, ингэж малчидаа дэмжих, тэдний малын гаралтай бүтээгдэхүүнүүдийг эхлээд өөрсдийгөө, Монголоо хангаад, дараа нь гадаад зах зээлд гаргахын төлөөх шат дараатай төлөвлөлт, бодлогууд байгаа юм. Энэ нь түүний өөрийн мөнгөн капиталаас гадна, ингэж бий болгож чадах чадвар чадамж хэмээх үргэлж мөнгө ундруулагч, “үйлдвэрлэгч” эх булагт нь байна. Төрийн бодлоготны, төрийн сайн менежерийн үүрэг бол барьсан загасыг бус, загасыг хэрхэн барих жорыг заахад л оршдог. Тэгвэл Тэрбишийн Энхсайхан малаа хэрхэн үнэд оруулах, тэгээд яаж үйлдвэрлэл болгох, яаж зохион байгуулах, яаж мөнгөө гар дээрээ барихыг бүх талаар үлгэрлэн заах, удирдан чиглүүлэх вэ гэдгийг төрийн бодлого болгон хэрэгжүүлье гэдгээ та бүхэндээ ийнхүү уламжилж байна. Тэгээд энэ бүхнийг Төв аймагтаа эхлэн, Төв аймгаа ийм бүтээн байгуулалтын жишиг болгож, шанг татъя гэж байна.

Тариаланчдад ч энэ адил. Тарьсан тариаг нь эрүүл өрсөлдөөнт бизнест суурилуулж, айл бүрийг үйлдвэрлэгч, талх баригч, нарийн боовчин байлгахыг чухалчилж байна. Энд мөн нөгөө л дараалал, технологи, бүтээмж, менежмент яригдана. Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнд жишээчлэн хэлэгдсэн ажлын шат дараалал мөрдөгдөнө. Тэрбишийн Энхсайхан сонгогчдодоо, Мөнгөний гачаалаас гаргаж, санхүүгийн эрх чөлөөнд хүргэнэ гэсэн бүхэл бүтэн намын дайны уриа дэвшүүлсэн байна. Ингэхдээ тэрбээр Японд эзэмшсэн санхүүгийн боловсрол, үйлдвэрлэлийг буй болгох ухаан, менежментийн ололтоо Төв аймгийнхаа сонгогч ард түмний амьдралын эх болж байгаа мал, тарианы нь хишиг буянтай шүтэлцүүлэн нийтээрээ чинээлэг сайхан амьдрахын хүсэл мөрөөдөл, ажил хэрэгч бүтээн байгуулалтад уриалан дуудаж байна. Энэ учраас Тэрбишийн Энхсайхан хонио ч саадаг, саах, мөнгөө ч саадаг, саах бүсгүй билээ. Энэ нь ариун сайхан хөдөлмөр, амьдралын төлөөх оюун билэгт суурилж байна. Тийм ч учраас тэрээр үргэлж “Энэ сайхан нутгийнхаа энэ сайхан хүмүүсийн аж, амьдралыг сайн сайхан болгохын төлөө зүтгэнээ” гэж, амлаж биш ажлаараа харуулахаа батлан, мөнгөн ембүү шиг бодлого зорилгоо хадган дээрээ тавиад сонгогч Тань руу зорьж явна.  Та сайхан тосоод аваарай.     

Эх сурвалж: УИХ-ын сонгуулийн 29-р тойрогт нэр дэвшигч Тэрбишийн Энхсайханы сонгуулийн штаб