Улсын Их Хуралд суудалтай гурван нам бий. Тэдний нэг нь ХҮН нам. Тэгвэл ХҮН-ын зүгээс Монгол Улсын 2023 оны төсвийн төсөлд арван дүгнэлт, таван зөвлөмж өглөө.

Дүгнэлт,

1. Засгийн газар 2023 онд нийт эдийн засгаасаа 35 хувийн орлого бүрдүүлж, 40 орчим хувийг нь санхүүжүүлэхээр төсвийн төслөө боловсруулсан нь Төрийн данхар бүтцээ хадгалах, хувийн секторын орон зайг хязгаарласан бодлогоо хэвээр үргэлжлүүлэх төлөв байна.

2. Ирэх жилийн төсвийн төслийг энэ оны тавдугаар сард баталсан төсвийн хүрээний мэдэгдлээс илүү хэмжээгээр төсөвлөжээ. Төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогын хэмжээг 1.6 их наяд төгрөгөөр, нийт зарлагын дээд хэмжээг 1.26 их наяд төгрөгөөр илүү тооцсон нь эрх баригчид хэмнэлтийн горимыг баримтлаагүй байна.

3. Ирэх онд ам.долларын ханшийг 3265 төгрөгөөр тооцсон нь төсвийн төсөлд тооцсон орлого болон зарлагын тооцооллыг бодит бус болгож байна. Энэ оны аравдугаар сарын 1-ний байдлаар ам.долларын албан ханш 3344 төгрөгт хүрч, цаашид өсөхөөр байна.

4. Төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх ажлын хүрээнд 6.4 их наяд төгрөгийн нийт өртэй, байнгын алдагдалтай ажиллаж байгаа төрийн өмчит компаниудыг хувьчлах, биржээр хувьцааг нь борлуулж олон нийтийн компани болгох ажил удаашралтай байна.

5. Хувь хүний орлогын албан татварыг шатлах бодлого нь зөв боловч хамрах хүрээ ердөө нэг хувь байгаа нь хангалттай шилжилт биш.

6. Төсвийн хүрээний мэдэгдэлд төсвөөс санхүүжүүлэх нийгмийн халамжийн хэмжээг 604 тэрбум төгрөг гэж тогтоосон байхад Засгийн газраас хоёр их наяд төгрөг болгон 3.3 дахин нэмэгдүүлж оруулсан нь буруу. Тухайлбал, хүүхдийн мөнгийг зорилтот бүлэгт чиглүүлнэ гээд ердөө есөн хувиар бууруулсан нь хангалтгүй, халамжаас хөдөлмөрт гэсэн нь лоозонгийн шинж чанартай хэвээр байна.

7. Нийгмийн даатгалын сангийн зардал популист шийдвэрүүдийн үр дүнд огцом өсч, 3.75 их наяд болсон нь нийт төсвийн 20 орчим хувьд хүрээд байна.

8. Төрийн үйлчилгээг хувийн сектороор хийлгэх шийдвэр гарсан ч 2023 оны төсөвт тусаагүй, шинэчлэлээсээ ухарсан хэвээр байна.

9. Үр ашиггүй барилгын хөрөнгө оруулалтууд жил дамнан хийгдэж байгаа нь ам.долларын эрэлтийг өсгөж, импортыг дэмжин төлбөрийн баланст ирэх дарамтыг өсгөсөөр байна. Тухайлбал, 2010-2018 онуудад эхэлсэн төслүүд ирэх оны нийт хөрөнгө оруулалтын зардлын 8.4 хувийг эзэлж байна

10. Төсөв, мөнгөний бодлогын уялдаа муу хэвээр байна. ирэх оны төсөв 20.5 их наяд буюу өмнөх оны батлагдсан төсвөөс 2.5 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэж төсөвлөгдсөн нь төсвийн тэлсэн бодлого үргэлжилж байгааг илтгэнэ. Ийм тохиолдолд мөнгөний бодлогыг чангаруулах замаар инфляцыг зорилтот түвшин найман хувьд хүргэх болон ханшийг тогтворжуулах боломжгүй юм.

Зөвлөмж,

1. Өндөр инфляц болон ханшийн огцом савлагаатай байгаа өнөө цагт Монголын эдийн засагт үүсч болох гол эрсдэл нь төлбөрийн балансын хүндрэл, гадаад бондын эргэн төлж чадахгүй байгаа нөхцөл /дефолт/ бөгөөд үүнээс сэргийлсэн төсвийн хумих бодлогыг ирэх онд хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Үүний хүрээнд төсвийг алдагдалгүй батлах. Шинэ хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэхгүй байхаас гадна импортыг дэмждэг он дамжсан үр ашиггүй барилгуудыг зогсоож, дутуу барилгуудыг дуудлага худалдаагаар худалдан борлуулах.

2. Тэтгэврийн шинэчлэлийг цогцоор нь яаралтай хийж хуримтлалын тогтолцоог бий болгох. Ингэхдээ суурь тэтгэвэр, хуримтлал болон сайн дурын сангийн тогтолцоог бий болгож ирэх жилийн төсөвт эх үүсвэрийг тусгах.

3. Халамжуудыг зоригтой танах. Тухайлбал, хүүхдийн мөнгө нь халамж бөгөөд 16-17 насны өсвөр насны хүүхдүүд болон өрхийн гэр бүлийн нэг гишүүний сарын орлого нэг сая төгрөгөөс дээш тохиолдолд зорилтот бүлгээс хасаж тооцох байдлаар эхний ээлжид зардлыг 20 хувиар буулгах. Цаашид зөвхөн орлого багатай өрхийн хүүхдүүдэд олгох. Хүүхдийн мөнгөний зарцуулалтыг дотоодын бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авахад чиглүүлэх.

4. Төрийн өмчийн компаниудыг яаралтай хувьчилж, хөрөнгийн биржээр дамжуулан олон нийтийн нээлттэй компани болгох ажлыг эрчимжүүлэх. Зарим төрийн өмчийн компаниудын нууцаар хийсэн “off take” хэлцлүүдийг ил болгож зогсоох, экспортын орлогыг бүрэн авах. Мөн төсвөөс гадуурх ЭТТ, Эрдэнэт компаниудын нийгмийн чанартай элдэв санхүүжилтүүдийг зогсоож, улсын төсөвт төвлөрүүлэх. Монголбанктай хамтран хэрэгжүүлж буй төсвөөс татаасын хэлбэрээр санхүүжүүлж буй элдэв хөтөлбөрүүдийг зогсоох.

5. Хувийн сектор хийх боломжтой төрийн үйлчилгээг гэрээний үндсэн дээр төрийн бүтцээс гаргах ажлыг эхлүүлэх. Тухайлбал, цэцэрлэг сургуулийн хоол хийх, төрийн албан хаагчийн дүрэмт хувцас оёх, төрийн байгууллагын цэвэрлэгээ гэх мэт төрийн үйлчилгээний албыг хувийн хэвшлээр гүйцэтгүүлэх.

М.Сүхэхэй