Өмнө минь өнийн тал цэлийж, замын уртад биднийг "байдуу мянганын уулс" оройлон дагуулна. Жин үдийн наранд хөлөрсөн ч юм шиг тодорч харагдах тэртээх өндрүүд нэгэн үе ойртож, нэгэн үе бүр ч холдох аж. Боржигоны бор талаар угтуулан цааш давхихдаа сэтгэлд хувирамхай салхи дэгдээд ирснийг дарж явсан билээ.
Бусдын нутаг руу тэмүүлэх замын дэргэдхэн байдаг суурингууд надад тун хачирхалтай санагддаг хэвээр. Тэр санааг сэрээсэн сум бол Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт. Тэндэхийн хүмүүсийн амьдрал хэрхэн өрнөдөг нь санаанаас хахь ангид. Явуулын хүний мөрд дарагдсан ийм бяцхан суурингуудад зоогийн газар, хүнсний дэлгүүр, дугуй засвараас бусад нь ажин түжин, харь нам гүмд автчихсан мэт бодогдоод горьгүй байдаг сан.
Ер зорьсон газар хол тусмаа нутаг орны нэр цээжлэх нь элбэг юм шиг ээ. Одоо хаана явна вэ, эндээс Хулд хэдэн километр вэ, Луус орох дөхөж байна уу гээд л хажууд суугаа хүнээсээ байн байн шалгаасаар нэг л мэдэхэд туулчихна.
Яруу найргийн гэгээ дор хамтдаа суугч хүмүүсийг алсуур дуулж явснаас тэр бүр ойртон очиж байсангүй. Ярьж буй зүйлс нь нэгнээ дурссан, үгүйлсэн, хайрлаж энэрсэн үгсээр дүүрэн байсан юм. Өдгөө түүх болсон, тэнгэр болсон Ш.Сүрэнжав, Б.Лхагвасүрэн, Д.Норов, До.Нямаа, А.Эрдэнэ-Очир гээд л түмэнд хайрлагдсан эрхмүүдийн тухай яриа дэлгэж яваа тэднээр бахдахын сацуу хүндэтгэсэн билээ. Хүн хүнээ дурсана гэдэг эмзэглэл хийгээд санагалзал, хар хоргүй сэтгэлээр хулдсан цаг хугацаа юм. Нэгэнтээ бидний дундаас харван одсон Д.Мишигсүрэн хэмээх бүтээн туурвиж явсан эмэгтэйн нэрэмжит "Бүйлс цэцэглэх цагаар" яруу найргийн наадмыг зорьсон нь ч учиртай. Нөхдөдөө хайрлагдсан тэрээр хайрын тухай хармагийн дарсны охь мэт шүлгүүдийн эзэн байжээ. Цааш талыг туулан, дуулна...
Нүдний бэлчирт туссан Говь шанхын нутгийн тухай дуу, Үл олдохын талд дэгдсэн зуны тэргүүн сарын нялх салхийг цээжиндээ хураан давхисаар Өмнөговь аймгийн Даланзадгад хотноо хүрсэн юм.
Яруу найргийн наадам тус хотын "шинэ" номын сангийн дээвэр дээр, задгай талбайд тэнгэртэй ойрхон болсон билээ. Энэхүү наадмыг зохион байгуулахад уран зохиолд хайртай олны сэтгэл гүн бат суурь нь болсон байна. Д.Мишигсүрэн найрагчийн мөртүүд тэнд эгшиглэхийн ялдарт бусад яруу найрагчдын хайрын шүлэг нисэлдэж байв. Хайр... хүний зүрхний дуулал, уужралын учиг, баяр гунигийн шалтгаан. Хэдий дэргэдээс үгүйрсэн ч бүтээж туурвисан нь, дурсамж нь, хүсэж тэмүүлсэн нь сэтгэлд сэрүүн тунгалаг байдаг хойно. Нэгэн найзыгаа, нэгэнт одсон найргийн садангаа дурсах ийм өдөр ховорхон тохиодог үнэнээс тойрч үл чадна шүү дээ. Амьдралын чөлөө завгүй урсгалд амсхийж нэгнээ дурсаж, хүндэтгэж, алдрыг нь дуурсгах эрх чөлөөтэй амьдарна гэдэг юутай сайхан.
Говьд элсний нүүдлийг үндсээрээ хорьж ургадаг хармаг жимс шиг заримдаа хүмүүс нулимсаа хорьж, хурааж явдаг үнэн шиг ойр байлаа, тэнд бид.
Чухам, би хүн хүнээ дурсахын гэгээн мөч дор хөгжин дэвшиж буй говийн нэгэн хотын музей, номын санг бахдан явав. Номын сангийнх нь хоёр давхарт европын барилга шиг хана байна, шилэн дээврээр нь тэнгэр харагдаж байна, шинэхэн номууд өрөөстэй байна, технологийн дэвшил дэргэд байна, зотон дээр бийрээр зурсан мэт шалных нь шар өнгө хүртэл онцгой байна. Б.Ренчин, Ц.Дамдиндинсүрэн, Д.Нацагдоржийн мөртүүд хананд нь дурайж байна. Магад, мөд говиос дараагийн бичгийн алдартнууд төрөх биз ээ.
Ирсэн гийчин буцаж, мандсан нар жаргадаг учигтай... Ийн бид хүлгийн жолоогоо Улаанбаатарын зүг залсан юм. Хүнд үлдэж хоцрох нь дурсамж л байдаг билээ. Сайхан дурсамжаар залуу насныхаа гэрлийг нэмж, цээжний номоо бусдын дуртгалаар зузаалж авсан миний ард уужим өгөөмөр тал мэт сэтгэлтэй явахыг сануулан говь нутаг үлдсэн юм.
М.Дэвээжаргал
