1924 оны МАХН-ын III хурлын тухай “НАМРЫН ХАЛУУН ӨДРҮҮД” гэдэг кино гарч байна. С.Данзангийн дүрд ЦЭРЭНДАГВА сартваахи тоглож байна. Тэрбээр, “Монгол улс мөхөхийн цагт намайг дурсана” гэж ярьж байна. Тэгэснээ хурганы арьс элдэж байгаад шазуураа зуураад, капиталыг ойлгодоггүй ...гэх мэтийн сонин юм ярьж байна. Би жигтэйхэн гайхлаа. Учир мэдэх хүмүүсээс асуулаа. Тэд “Наадах чинь /Ардын жүжигчин Цэрэндагва/ киноны зохиолч С.Удвал, Дожоодорж  үгээр жиргэж байж магадгүй. Гэхдээ, өөрийнх нь натур. Цэрэндагва бол Театр, киноны тайзыг Сүм гэж ойлгосон жүжигчин. Чи үнэхээр /намайг хэлж байна/ архивт суудаг дуртай газраасаа баримт олдог гэж омойтож байгаа юм бол Данзангийн дүрийг бүтээхдээ Цэрэндагвын уншсаныг олоод ир. Тэнд Шар хаданд С.Данзан буудуулахдаа хэлсэн далд утгатай нэг өгүүлбэр бий”  гэж байна...

Солийн ДАНЗАНГИЙН дүрийг бүтээхдээ ЦЭРЭНДАГВА сартваахийн надаас өмнө уншсан материалыг дор толилууллаа.

С.ДАНЗАНГ буудсаны дараа ялын тогтоолыг баталсан

1924 он. Их Хурлын ээлжит хуралдаан хэд хэд завсарлан сайд нарыг ихэд хүлээсний эцэст сая тэд Их Хуралд орж ирэв. Шүүх яамны дэд сайд Түвшинтөр комиссын тогтоолыг уншин сонсгов.

-- Данзан бол харьяат улсад зүйл зүйлээр туйлын хүнд хорлол хүргэж  тэрслүүгээр явахыг эрмэлзэн оролдож байсан нь элдэвлэвч уучилбаас үл болох туйлын хорт жигшүүрт муу ард лавтайяа мөн болох тул энэ хэргийн Данзанг тэрслүүгээр явсан хүнд зүйлийг дагаж үүсгэсэн хэргийн ёсоор даруй буудан цаазаар аваачсугай

-- Баваасан бол ... ийнхүү удаа дараа улс төрд тэрслүүгээр явах санаа агуулсан нь учир маш хүнд. Иймийн тулд энэ хэргийн Баваасанг үүсгэсэн хэргийн ёсоор даруй буудан цаазаар аваачсугай ...

(Комиссын тогтоолыг уншин сонсгосны дараа хурлын танхимд чимээ аниргүй байв. Энд тэнд хэд гурван хүн шивнэх сонсогдоно. Дараа нь алга ташив)

Их Хурлын дарга Минжүүр комиссын тогтоолыг батлуулах санал гаргав.

Хөдөөгийн нэг төлөөлөгч: Болчимгүйдэж хоёуланг нь алчихсан хойноо бид нараар батлуулахын хэрэг байна уу ...

Дээрх протокол бол Засгийн газрын орлогч сайд, Бүх цэргийн жанжин С.Данзан, Засгийн газрын нарийн бичгийн дарга Баваасан нарыг урьд шөнө нь Шархаданд буудаж алчихаад маргааш өглөө нь буудан алах тогтоол батлуулах гэж буй хуралдааных. Харин энэ хуралдаан нь  анхны Үндсэн хуулийг баталсан, хөрөнгөтний бус замаар хөгжихөө зарласан, улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс, нийслэлийг Улаанбаатар гэж нэрлэсэн 1924 оны түүхт МАН-ын III Их хурлын 23 дугаар чуулган байсан юм. С.Данзан, Баваасан нарыг тус оны наймдугаар сарын 30-наас 31-нд шилжих шөнө буудан хороосон бөгөөд энэхүү 23 дугаар чуулганы хуралдаан нь 31-ний өглөө болж  байгаа учраас хөдөөгийн төлөөлөгчийн асуулт дэгээ гэхээсээ логик утга учиртай байсан.

С.Данзан, Баваасүрэн нарыг гардан баривчилж дараа нь Шархаданд буудан хороолцсон Дотоодыг хамгаалах газар (ДХГ)-ын төлөөлөгч Цэвэгжавын Сандуйжав 1925 онд юу гэж бичиж илтгэснийг доор толилуулья.

51-тэй С.ДАНЗАНГ буудсан залуу дөнгөж 27-той байсан

-Данзан, Баваасан нарт “Та нарын хэрэг Оростой холилдсон хэрэг тул Оросын элчин дээр аваачиж байцаана” гэж хэлж хууран тусгай тэргэнд суулгаж хотоос гараад зүүн зүг Элчингээс өнгөрөн явахад Баваасан,

-Одоо алах уу гэхэд дарга Балжин болон бид,

-Тийм гэж хэлээд хоёр гарыг нь барьж цаазны газар хүргэлээ. Буудах үед Данзан, Баваасан нар,

-Бид дээлээ тайлаад үхэх ялаа хүлээе гэлээ. Бас Данзан “Миний энэ дээлийг надтай хамт байсан сохор орост өгөхийг ихэд захъя” гэсэн. Шүүх яамны түшмэл Балданцэрэн очиж өчиг явдлыг уншиж сонсгосонд Данзан барайснаа нэгэнт шулуудсан царай гаргаж,

-Та нар бага настай хүмүүс. Ардын хэрэгт үнэнчээр зүтгэхэд хэцүү биш үү гэхэд нь шууд буудан алав...

Ардын намын анхны долоогийн нэг С.Данзан нь буудуулахдаа 51 настай байсан бол Дотоодыг хамгаалахын газрын төлөөлөгч Ц.Сандуйжав дөнгөж  27-той идэр залуу байжээ. Тэрээр дараа нь тус тасгийн дарга, хэлтсийн дарга хүртэл дэвшин ажилласан бөгөөд Улаанбаатар хотын Залуучуудын эвлэлийн хорооны дарга байсан чекист билээ.

Дээрх үйл явдлын өнгөн талыг харахад Дотоод Хамгаалах газрын төлөөлөгч хэдэн монгол залуу туурга тусгаар улсынхаа батлан хамгаалахын нэгдүгээр хүн-Бүх цэргийн жанжинг устгасан мэт харагдана. Гэвч цаад эзэн нь Коминтерн, Орос улсаас манайд ажиллуулж байсан социалист коммунист онолыг экспортлогч мэргэжилтэн Элбэгдорж ринчино байсан гэж улстөр судлаачид дүгнэдэг юм. (Элбэгдорж ринчино нь “Who is who”  болохыг мэдье гэвэл интернэтэд Elbegdorj Rinchino нэрээр хайлт хийгээрэй)

Сэтгүүлч Б.Ерэнтэй