Хамгийн эмгэнэлт хайрын түүх хэмээн хэдийн алдар нь түгсэн Уильем Шекспирийн “Ромео Жульетта” жүжгийг Н.Наранбаатарын найруулгаар УДЭТ-ын тайзнаа дахин толилууллаа. Эмгэнэлт хайр сэтгэлийн дууллыг XXI зууны амьдралын хэмнэлд тааруулж, инээдмээр хачир хийж зугаацуулсан шийдэл нь илэрхийлэмжээс холдуулж, “дуураймал хайр”-ын цаасан малгайгаа үзэгчид рүү сарвайсан гурван цагийн тохуурхал дунд суухад хүргэж байв. Зугаа цэнгээний хар захаас орчин цагт хайр сэтгэлээ олдог болсон мэт сонгодог эмгэнэл төрүүлнэ. Дарвиан, нуршуу үйл явдлууд усыг нь дутуу мушгиад хэцэн дээр тохчихсон цамц шиг хүнддээд, үе үе залхаг мэдрэмж төрүүлнэ. Хөдөлгөөний дутуу, илэрхийллийн дутуу, нэг л дутуу “Ромео Жульетта”.

Тайзны хэрэглэгдэхүүнд дээшилж, доошилдог тагт, торон хөшиг, бунхан булшийг төлөөлүүлсэн дөрвөлжин шилэн бүрхүүл байна. Эргэдэг тайзны нэг хэсэгт Тибальт Ромео хоёрын тулаан болж байхад ахин нэг эргэлт дээр хайр сэтгэлдээ хөөрөн буй Жульеттагийн дүр зураг гарч байгаа нь найруулагчийн чамин шийдэл байв. Тайзан дээр хоёр үйл явдлыг зэрэг харуулж байгаа эсхүл Ромеогийн бодол санааны хуваагдал болох зэрэг аль нь ч бай гурван цагийн турш харсан сэтгэл хөдөлгөм зураглал байлаа. Гэвч эл бичвэртээ зарим нэг дүрийн тухай, жүжигчний тухай илүүтэй бичихийг эрмэлзэж байна.

“Ромео”-г халуун там болоод ариун сүмийн гаднаас “оргуулсан нь”  

Шекспирийн бүтээсэн Ромеог энэ цаг үед амилуулахаар сонгогдсон хүн бол тэр. Гэтэл Б.Шинэбаярын тэсрэлт “Сычуаны сайн хүн”-ээс цааш явсангүй. Дүрийн сэтгэл зүйн хаалгыг Шинэбаяр ёстой л онголзуулах шиг болов. Шүлэглэн унших хоолой задарч одоо л “ярьж эхлэх нь” гэтэл дүрээсээ гараад зугтчихна. Түүний хэт үзэгчид рүү хандсан тоглолт эргээд өөрийг нь “хороож” байв. Нүүрний сүржин будалтгүй л болохоос биш хэдхэн хоногийн өмнө тавигдсан “Тоглоомчид” жүжгэн дээрх Шинэбаяр мөн байлаа. Гар хурууныхаа хөдөлгөөнийг захирч эс чадах мэт байнга л “нэг тийм” хөдөлгөөн хийж харагдана. Хоёр өөр жүжиг, хоёр өөр найруулагч долоовор болон дунд хуруугаа нийлүүлж байгаад “толгойгоо чич” гэж түүнд хэлээгүй л байлтай.

Утга зохиол судлаач Я.Баяраагийн 2019 онд бичсэн шүүмжид “Долоо дахь гарааныхаа үеэр Б.Шинэбаярын тоглолтоос жүжигчин С.Болд-Эрдэнийн тайзны ярианы өвөрмөц техник сонсогдоод байсныг ч энд тэмдэглэх хэрэгтэй” гэжээ. Ингэж бичсэн, тэгж тоглосноос хойш жүжигчний ур чадвар, мэдлэг, харах өнцөг өсөн хөгжиж, өөрчлөгдөх боломжит дөрвөн жил өнгөрчээ. Гэтэл түүний тайзны яриа, хөдөлгөөн нэг л болхи, үзэгчдийг татаж байснаа түлхэж буй мэт “уналт”-ыг мэдрүүлнэ. Ромео өөрийн сэтгэлдээ шаналалын халуун цөлд шатаж байгаа болохоос цөллөгт амар тайван амьдарч буй нэгэн биш. Заримдаа жүжигчдээс эх зохиолоо уншсан биз дээ гэж эрхгүй асуумаар санагдана.

Тэр тарчлаан, шаналан, цөхрөл, халуун там, хайрын ариун сүмийг бидэнд харуулаач дээ. Сайхан Ромео, даанч сайхан Ромео минь. Атал чи нүүрээ буруулж, өөрийгөө юунд харамлана вэ.

Дүрд тоглож байгаа биш “Дүр бүтээж, түүгээрээ амьдарч байгаа Шинэбаяр”-ыг нээн харуулах найруулагч гарч иртэл хүлээсээр л байх уу эсвэл тэр өөрөө өөрийгөө нээх ёстой юу гэдгээ бодох цаг хэрэгтэй. Харин түүний орон зайн мэдрэмжийг энд дурдахгүй өнгөрч болохгүй болов уу. Тун сайн, үнэмшилтэй. Тайзнаас дээш өргөгдсөн тагтан дээрээс хажуугийн шон руу түлхэгдэхэд золтой л унасангүй гэж бодож амжив. Хамгийн сайн нөхрийг нь хөнөөсөн хүнтэй тулалдаж байхдаа “яагаад хонзогнон хорсохгүй байгаа юм бэ”, хорсохгүй байсан юм бол “яах гэж хороосон юм бэ”.

Гэнэ сэрэггүй, хайр дурлалд ховсдуулсан Ромеогийн дүрийг гэнэн царай, Шекспирийн эшлэлүүд ч аврахаасаа нэгэнт өнгөрсөн.

Ай хонгорхон, хайрт минь...

Танхил, хонгор Жульетт. Ромеогоос илүү шаналан тийчлэгч. Энэ удаа Т.Анхзул эмгэнэлт хайрын тухай үнэн голоосоо дуулав. Меркуцио, Тибальт хоёрын бунхны дэргэд ёстой л “дүрийнхээ өмнөөс амьдарч чадав”. Харин түүнээс хойшхи үзэгдлүүдэд Анхзул, Жульетта хоёрын тэмцэл л өрнөсөн юм.

Өсвөр насны охины сэтгэлийн олон янз байдлыг илэрхийлэх гэж зүдэрсэнгүй. Жаахан дэггүй, жаахан хуурмаг байгаа нь түүнд тусалж байв. Эцэгтээ алгадуулан хөсөр унахдаа “гэнэн, дэггүй” зангаа хаяаад нас биед хүрсэн “Жульетта” болж буйн анзаарагдав.

Дүр хоорондын бус дүрийн сэтгэл зүйн шилжилтүүдийн нарийн зааг ялгааг түүний тоглолтоос харж байв. Харин харилцан яриан дээр худал хуурмаг хэтийдэж, дүрдээ түлхэгдэж байв. Хааяа ялан гарч ирэх Жульетта үзэгчийн сэтгэл дээр алхаа, үг хэл, дотоод илэрхийллээрээ торж, ялагдсан Анхзулд алга ташилт бэлэглэж байв. Анхзулыг ялагдаасай гэж чин сэтгэлээсээ хүссэн юм. Харин тэр тэмцэлдсээр, орилон гарч ирсээр байлаа. Ай хонгорхон, хайрт минь шаналалаа сэтгэлээсээ битгий хийсгэ. Ромеог энхрийлэн бод, Парисыг үзэн яд. Хэрэв үнэхээр л дүр бүтээмээр байгаа юм бол ухаалаг хандаж, бүр болохгүй бол өөрийгөө үгүй хийх хэрэгтэй биз дээ.

Үгүй хийнэ гэдэг ухаанаа алдатлаа дүрийн амьдралд автахын нэр бус өөрийгөө үхүүлэн бодож дүрээр амьдрах ухаан шиг санагдах билээ.

Тэд бол... Гэхдээ

Үнэндээ “Ромео Жульетта” жүжгийг хэдхэн жүжигчин л нуруун дээрээ авч гарав. Жүжигчин Т.Сэргэлэн тэр өдөр, тэр цагт тэнд байсангүй. Зөвхөн хорсолт Тибальт л бидний өмнө байлаа. Түүний алхаа, гар хурууны хөдөлгөөн “төрчихсөн ихэмсэг”. Хурууны үзүүр, үсний нь ширхэг бүр тухайн дүрийн төлөө хөдөлж байх шиг санагдав. Шийдэмгий, хорчин. Дуу хоолой, харц, чихарсан яриа. Сэргэлэнгээс цааш ямар ч Тибальт байхгүй гэмээр. Шекспирийн бүтээлд айдасгүй орж чадсан хэдхэн дүрийн нэг болов.

Лоренцогийн дүрийг С.Болд-Эрдэнэ бүтээлээ. Нүдээ олсон сонголт. Өмнө нь тийм дүрээр харж байгаагүй тул цоо шинээр өөрийн хувьд Болд-Эрдэнийг нээн харсан явдал болов. Айхтар хувираагүй ч яаж ийгээд итгүүлж байгаа нь нэг талаар жүжигчний ур чадварын асуудал болно.

Нэгэн бүхэл санааг бус дүр болгоныг ойлгох гэж хичээхээс л олон хуваагдсан зохиолчийн санаа, найруулагчийн бодлыг тааж болох юм.  

Эрэлхэг Меркуциогийн дүрийн тухай товчхон өгүүлэхэд Г.Ганбат дүрдээ орох гэж ер мэрийсэнгүй. Орчин цагийн, бидний эргэн тойронд яваа нэг залуугийн л дүр. Хөдөлж байгаа нь, яриа нь, шархаа дарж байгаа нь хүртэл. Найруулагчийн шийдэл л биш бол зохиолчийн Меркуцио хэзээ ч тийм байхгүй. Элдэв хачиргүй “өөрийнхөөрөө” байгаа нь үзэгчдийн анхаарлыг татаад ч байх шиг. Тэр байтугай манай эсрэг дүрийн “хатан хаан” Г.Отгонцэцэг хүртэл биеэ хэт барьсан мэт дүрээ цааш нь түлхээстэй. Үүнээс гадна нүүр хувиргалт дээр Монтеккид бас л гар татан хандсан мэт. Хэт хиймэл сахлаар яах гэсэн билээ. Капулеттигээс ядуу наймаачин гэдгийг сахлаар харуулах гээгүй л байлтай.

Дэлхийн уран зохиолын хамгийн эмгэнэлт хайрын түүхийг өгүүлсэн “Ромео Жулетта” жүжгийн ард ийм нэгэн сэтгэгдэл тээсээр УДЭТ-ын хөшиг хаагдаж, хүмүүсийн хөл татартал суусан билээ.

М.Дэвээжаргал