1990-ээд оны Монголын яруу найрагт нэгэн од зуурдхан гэрэлтээд зурвасхийн харвасан нь Тогоонтөмөрийн Содномнамжил хэмээх эгэл даруу нэгэн байв. Тэрбээр “ГУНУ” буюу “Гол ус намуухан урсана” нэгдлийн гишүүн байсан. Ихэнх судлаачийн тодорхойлсноор Т.Содномнамжил бол тухайн үеийн авъяас билигт яруу найрагчдын нэгд зүй ёсоор багтдаг. Өнөө хэр түүний шүлгүүд амьтай хэвээр, олон ч хүний биширдэг найрагчдын нэг байсаар. Шүлгийн утга санаа, хэл найруулга, бичиглэлийн арга хэлбэр нь онцлог шинж бүхий өвөрмөц хэв маягтай.
"Хувилгаан Со", "Со лам" хэмээн нөхдийн дунд хүндлэгдсэн Т.Содномнамжилын бүтээлүүдэд ихэнхдээ шашны сургаал номлол, хүний амьдралын мөн чанар, амьдрахуй, аж төрөхүйн тухай бодол бясалгал, гүн ухааны сэдэвтэй шүлгүүд давамгай бий. Дорнодын талд дураараа өсөж, амьдралын үнэнд арай л эрт ялагдсан түүний найман шүлгийг онцлон хүргэж байна.
1. Цаг цохих, зүрх дэлсэх аймшигт хэмнэл
Намайг хэзээ нэгэн цагт ертөнцөөс илгээх гүүр болно
Тэр одоохон, одоохон... удахгүй
Ертөнц нэгэн зүгт зүрх даашгүй ачааг үүрнэ
Ерийн л мэт зүтгэж байна, би галзуурна, сульдана
Зүйрлэшгүй амрагаас ялгалгүй
Зүрх үл шантран, тасралтгүй, тасралтгүй
Би гунина... зүрх л өвдөнө... зовинолгүй...
Зүрх хэмжээ, хэмнэлийн дундуур урсана... урсана
Том томоор бударна... бударна... бутарна.
2.Зүйрлэл ба жишээ шүлэг
Усанд хөвсөн намрын саран
Сэрүүн тунгалаг машид цагаан
Уруул тод чиний царай
Сэтгэлийн дотор гийгүүлэнтэй
Сэтгэлийн дотор гийгүүлэнтэй
Усанд хөвсөн намрын саран
Сэрүүн тунгалаг машид цагаан
Уруул тод чиний царай...
3.Чамайг би олсонгүй
Цонхны цаанаас тодрох бүсгүйн тунгалаг хөрөг шиг
Цоо шинэхэн амьдралаас би ердөө уйдаагүй
Арван тавны сар шиг охин чиний зургийг ширээн дээрээ заллаа
Амьдралын гэгээн аялгуу бэлэглэх, цэвэрхэн дүрийг чинь шүтлээ
Цаг ямагт нуугдмал уруулыг чинь олзлохоор би явлаа, чамайг олсонгүй
Царайлаг чиний ялдам ааш шиг гэгээн хаврыг оллоо, чамайг олсонгүй
Нууцхан амраг... гэж эгчмэд хүүхнүүд дуулах юм, би ер уярсангүй
Нуурын захад зогсох чиний дүр үдшийн сарны хамт голын усанд ууслаа, чамайг би олсонгүй
Алтан нар, мөнгөн сарыг аргамжин байж чамайг би хүлээлээ
Амраг хайрын дуулал, өвс ногооны үнэрт шингэн уусахуй дор чамайг би хүлээлээ
Цэвэрхэн гаргийн үүлс бүхнээр сэтгэлийн бадгаа дайж явууллаа, чи ирсэнгүй
Цэнгэлт хүүхнүүдийн уярамтгай ааш шиг, хаврыг угтаж чамайг хүлээлээ, чи
ирсэнгүй
Орчлонг гайхуулсан дагинын төрх чинь одоо ч мартагдаагүй байна
Од оддын эх нь болж гялалзахдаа чи ялгалгүй намайг гийгүүлнэ ээ.
4.Наймдугаар сарын арван найман
Орь залуу нас зовхин дээгүүр минь
Сийчин зурж өнгөрлөө
Оноо алдааны дэнс хорин есөн насан дээр
Сайхан амарч суулаа
Бурхан багшийн гэрээсээ гарсан энэ нас
Булингарт амьдралын эргүүлгээс шидэгдэх хүсэл хайрлалаа
Зөндөө л олон намар улбар үдэш залуу бүсгүйчүүдийн
Зөрж өнгөрөх бүрд үл үзэгдэхүйн зүүгээр сүлбүүлж ханалаа
Зөн билэгтээ найдаж явсан минь алдаа байж
Зөөлөн хэлбэл, бурхны оюуны цацрааг сүйтгэсэн алдас байжээ
Найдлагагүй, гоо сайхан, өөнтөгч тэр бодол минь ч оджээ
Намрын сэрчигнээ, навчсын дурлалд сэтгэлээ шингээж би бичлээ.
5.Тэнд болсон юм энд болохгүй
Тэнгэрт урласан үүлэн хээ газарт унахгүй
Тэнд болсон юм энд болохгүй
Тэргэл сартай намуун шөнө мөнх налайхгүй.
6.Гансрахуйяа, сул суун...
Хаврын урь, цасны униар, хөх уулсын салхи найрсан нийлээд
Хамгийн ариухан мөрөөдөл, тунгалаг сэтгэлийн үндсийг хөгжөөнө
Хамаг дэлхий шинэчлэгдэн хувьсах шиг хуурмаг агаад гэнэхэн бодол төрүүлээд
Хажуугийн байшингийн дээврээс алтан хараацай нисэн гарч умрыг зорих ертөнц өө
Уяхан сэтгэлийн наран, цэвэр гоо охидын өлмийд цэцэгс болон мандсаар
Улиран одох нохой жилийн хаврын салхи, охины царайн чанад хий хийсэн одоод
Уруулын амт, цайвар царай, янагийн дуулал цөм хэрэггүй санагдах гансралт үдэш
Уйтгарын шүлэг, борооны чимээ алиныг үл ялган, хундага дарсыг шиммүй.
7.Зөөлөн мандах саран дор
Урагдаж буй ертөнц нь цуурч буй даалимба
Урсаж буй орчлон нь цутган ирэх мөрөн
Хагарч буй ертөнц нь болор тунгалаг мөс
Хагацаж буй ертөнц нь борооны дараах чимээ
Тун тунгийн бороо нь тунсаг гэгээн өнгөтэй
Тунгалаг ариухан бүсгүй сэтгэлийн дотор чимэг
Цун цунгийн үүлс нь нисэн алслах тогоруу
Цуурга цоожгүй сэтгэлд гоо үзэсгэлэн нь цуглана
Хуучирч гандсан дэлхий нь хуур ятгын аялгуутай
Хувилгаан багшийгаа санахад нулимс унагам уяралтай
Эртний танил хорвоо нь эндүүрэм олон эгшигтэй
Энэ л насаа бодохоор Жибзундамбад мөргөлтэй
Алтан, мөнгөн саран тод тунгалгаар гийхэд
Алимад сэтгэлийн дотор бүлээн нигүүсэхүй төрнө
Зөөлөн мандах сарны дор цэнгэн согтож явахад
Зөн билгийн бүсгүй өмнөөс ирэх нь гайхамшиг
Тасарч унасан навчис гомдолт намрыг өгүүлж
Талын намхан толгод чив чимээгүй зүүрмэглэнэ
Сэржим өргөсөн ууландаа бичсэн шүлгээ хадгалуулж
Сэтгэлийн охь бодлоо сэмхэн шивнэх минь ч гуниг
Зуны үүлсийн дээр залран айсуй Нархажид
Зулай норгох бороонд шидэт тарниа уусгажээ
Ариун бурхны өлмийд мөргөн залбирах миний хувь
Амраг охины үзэсгэлэн ч нууцлаг гоо өгүүлэмж
Саран тунамал орчлонгийн цаст уулнаа суухад
Санан санасаар очих Шамбалын минь орон илхэн
Хаалга задгай Шамбалын хаанаас нь ч орж болно
Харанхуйд барьсан зул шиг тодорхой гэгээн байдаг
Туяарагч намрын сар шиг гиймэл ариун Зонховдоо
Туждаа хамт байж, гэгээрэхийн ерөөл талбимуй.
8.Огторгуйн очир
Асар тэнгэрийн дундаас бууж ирсэн юм шиг
Арван долоотой охин сүмийн хаалгаар орж ирлээ
Алаглагч олны дундаас өнгийн цэцэг шиг ялгарч
Амарлигч сарны үүл хөвөх мэт төгөлдөр өө
Арван долооны саран мэт тэргэл дүүрэн царайтай
Анхилуун үнэр түгээх нь сэрүүн зандангийн чанартай
Асрангуй сэтгэлийн үзүүрт зул бадруулам гэрэлтэй
Ал улаан уруул нь бурхад атаархам гэгээтэй
Уйтгарт орчлонгийн үүрэглэгч амьдралд
Улаан сувд гэрэлтэх ийм гоѐ шөнө
Дахиад хичнээн ч Гулранса өөрийгөө давтан үл шүлэглэх
Давтагдашгүй тэр гоо сайханд цаг хугацаа бид, амьд үлдэнэ
Огторгуйг дүүргэгч очир лугаа онохын хязгаарыг барихсан
Оюун санаа хэзээ эхэлсэн юм бэ, огтоос сэтгэшгүй нэгэн хүсэл байна
Насны эрхээр гуниг төрж, ертөнцийг таних нь уйтгартай
Налсан өвс мэт гандан хоцроод цаг хугацаанд гүйцэгдэнэ
Гуниггүй амьдрагч хүүхнүүд хаана байна вэ, би тэднийг хармаар байна
Гуних нь мунхрал мөн, бас гэгээрэл ч мөн, би орчлон ертөнцөд зүүдэлжээ
Сүнс, хий үзэгдэл, шүтээн хэмээгч нь бодитой байлаа гээд ч
Сүр жавхлантай энэ хорвоо гэгч л хоосон үзэгдэл мөн
Хүний сэтгэл бачууран гаслант цаг ирвээс
Хүйдсийн гайт тохиолыг тэнгэр л холдуулна
Амьдралын хойноос буян санаж
Авралт чамд алдлан мөргөе
Ай тэнгэр чи өчнөөнийг бишрүүлэгч тул
Алд биеэсээ илүүд бодож сэтгэлээ өргөе.
Р.Батхишиг
