Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах төслийг Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын хувиар боловсруулан УИХ-аар батлуулж, үр дүнд нь эмхэлсэн 126 гишүүнтэй анхны парламентын спикер болсон Д.Амарбаясгалан тамга гардсаныхаа дараа нэгэн байр суурийг онцолж байв. Тэр нь Үндсэн хуулийн зарчимд тулгуурлан “Гурван Төгөлдөршил”-ийг эхлүүлэх тухай. Үүнийхээ хүрээнд “Парламент 2.0” буюу УИХ-ын 2024-2028 онд баримтлах стратеги төлөвлөгөөг олон нийтээр хэлэлцүүлж, удалгүй алх цохиж баталсан түүхтэй. Одоогоос ердөө жилийн өмнөхөн.
Үндсэн агуулга нь хүний эрхийг хангах, хамгаалах, хууль, эрх зүйн орчныг тийш чиглүүлэх зэргээр бүхэлдээ “Эцэг хууль”-ийн суурь үзэл санаанд тулгуурласан эл стратегийг хэрэгжүүлэх зүй ёсны шаардлага үүссэнийг УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан намрын ээлжит чуулганыг нээхдээ нэхэн сануулав. Зүгээр ч нэг сануулсангүй. Харин ирэх оны төсвийн төслийг хэлэлцэж эхлэхтэй зэрэгцүүлэн хөндлөө.
Угаас 1992 оноос хойш өнөөг хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн, хэрэгжүүлж байгаа УИХ-аас нийт 2500 гаруй тогтоол баталсны дотор хэд нь парламентынхаа суурь зарчмыг хөндөж байв гэдэг нь эргэлзээтэй. Лав л 2002 оны 22 дугаар тогтоолын хүрээнд “Стратеги төлөвлөгөө” гээчийг баталснаас хэчнээн заалт нь биеллээ олж, хэд нь бүдгэрснийг хэлж мэдэхгүй. Хууль тогтоох дээд байгууллагыг төлөөлдөг гишүүдийнх нь эрх ямба томорч, тодорсноос бусдаар үндсэн зорилтдоо хүрсэн нь, яг цав биелүүлсэн нь үгүй.
Гэхдээ энэ удаагийнх арай өөр түвшинд тэгэхдээ хөрсөн дээр бодитоор буух бололтой. Таван нам, эвслийн төлөөллийг багтаасан 126 гишүүнтэй парламентын үед гэсэн үг. МАН, АН гэсэн улс төрийн хоёр хүчин Монголын улс төрд хөтөлгөө морь шиг хэлхэлдэж ирснийг эс тооцвол гуравдагч хүчний орон зай парламентад эзгүйрч явсан нь саяхан. Харин Үндсэн хуульд “гар хүрэх” замаар гишүүдийн тоог 126 болгож, сонгуулийн холимог тогтолцоог шигтгэсэн нь санал гээгддэг уламжлалт арга барилыг халж олон ургалч үзэл бүхий ардчиллын зарчмыг парламентад бий болгосон нь МАН, АН, ХҮН, Үндэсний эвсэл тэгээд ИЗНН-ыг багтаасан өнөөгийн бүрэлдэхүүн. Олон намын дуу хоолой парламентад бий болно оо гэдэг нь олон нийтийн эрх ашиг хөндөгдөж, хамгаалагдана аа л гэсэн үг.
Спикер Д.Амарбаясгалангийн байр суурь ч тодорхой, “Хүн төвтэй” эрх зүйн орчинг бий болгоё гэж буй. Тэрийгээ хийхийн тулд энэ намрын ээлжит чуулганы хугацаанд хэд хэдэн реформыг хийх бололтой.
1.
“Монгол Улсын нийгмийн даатгалын өнөөгийн тогтолцоо нь хуучин нийгмийн бүтэц дээрээ гацжээ. Энэ тогтолцоо ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, эдийн засгийг тэлэхэд тус нэмэр болж чадахгүй, далд хөдөлмөрийн зах зээл, хөдөлмөрлөх эрхийн зөрчлийг өдөөж байна” хэмээн УИХ-ын дарга хэлсэн нь мэдээж шалтгаантай. Үе үеийн Засгийн газраас нийгмийн даатгалын шимтгэл тойрсон шинэтгэлийг хийхээ “амладаг” ч парламентын босго давсан нь, хууль болж батлагдсан нь ховор. Бараг байхгүй. Эсрэгээрээ ажил хийх, ажлын байр бий болгох хамгийн хүнд шийтгэл нь нийгмийн даатгал болж, бизнес эрхлэгчдийн “нуруу”-г авах болсон нь маргашгүй үнэн. Хуучирсан тогтолцоог суурь үндсээр нь өөрчилж байж эл гажигийг халахаас өөр шийдэл үгүй.
Гагцхүү иргэн бүр өөрийн нэрийн дансаа удирдах, хөдөлмөрийн зах зээлийг хөхиүлэн дэмжих, тогтвортой эх үүсвэрийг бүрдүүлэх агуулгаар нийгмийн даатгалын тогтолцоог шинэчлэх ёстойг Д.Амарбаясгалан дарга УИХ-ын гишүүд төдийгүй Засгийн газарт дайв. Өөрөөр хэлбэл, шинэчлэл нэрийн дор нийгмийн даатгалын сангийн алдагдал, буруу удирдлага, хулгай луйврын ул мөрийг нөхөх бус Монгол Улсын иргэн бүр өөрийн хуримтлалынхаа жинхэнэ эзэн байх зарчмыг гол цөмөө болгож, бодит реформыг Засгийн газар, холбогдох яам боловсруулж өргөн мэдүүлэх шаардлагатайг мэдэгдэв. Үндсэндээ Засгийн газраас нийгмийн даатгалтай холбоотой реформыг хийх нь цаг хугацааны асуудал ч “D-parliament” цахим платформоор дамжуулж 100 мянган иргэн гарын үсэг зурсан тохиолдолд парламентаар хэлэлцүүлж, Ажлын хэсэг байгуулах хуулийн хаалга нээлттэйг энд сануулах нь зүй.
2.
Улс төрийн нам, эвслийн сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрт татварын таатай орчныг бүрдүүлж, үе шаттайгаар бууруулахаа амладаг ч бодитоор биеллээ олсон нь бас л үгүй. Угтаа бол жил бүрийн төсвийн төсөл, түүгээр дамжуулан хэрэгжүүлдэг орлого, зарлагын бүтэц хэрхэн уялдаа холбоотой буйгаас тухайн жилийн бүрэн зураглал хамаардаг. Татвар байх ёстой юу мэдээж байх ёстой. Нэг талаас нийгэм, эдийн засгийн хөтөлбөрийг санхүүжүүлэх төсвийн орлого бүрдүүлэхэд, нөгөө талаас олон хэвшил бүхий эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг хангахад чиглэх ёстойг ч Эдийн засгийн хөгжил, хамтын ажиллагааны байгууллагаас онцолдог.
Монгол Улсад бол эсрэгээрээ. Зөвхөн төсвийн орлого бүрдүүлэхэд татварын бодлого бүхэлдээ чиглэх болсон нь хувийн хэвшлээ “нугаслах” суурь шалтгаан болсон. 2024 онд гэхэд төсвийн орлогын 92 хувийн дан ганц татварын орлогоос бүрдүүлсэн нь үүний бэлээхэн жишээ. Өөрөөр хэлбэл, нийгэм, эдийн засгийн өсөлт хөгжлийн гол дайсан нь татвар, түүний дагасан дарамт шахалт болсныг УИХ-ын дарга хүлээн зөвшөөрсөн нь энэ. Уг нь дарамт бус боломж бий болгох нь Төрийн үүрэг. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд татварын хуульд “косметик хагалгаа” хийж аргацааж ирсэн хандлагаа өөрчлөх ёстойг парламентын танхимаас сануулж эхэлсэн нь маргаангүй дэвшил.
Татвар бууруулах болгонд эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн хамгаалал тэргүүтэй өсөн нэмэгдэж буй зардлыг санхүүжүүлэх нэмэлт эх үүсвэр бий болгох шаардлага үүсэх нь тодорхой. Гэхдээ төсвийн орлого бүрдүүлэх тогтолцоо, бүтцийг өөрчлөх эрх зүйн орчин бүрдүүлэх, Төрийн албаны зардлыг бууруулах үр ашигтай, бүтээмжтэй байх шаардлага тулгарна. Тэр нь Төрийн өмчит компаниудын ашиг, үр өгөөжийг нэмэгдүүлж улсын төсөвт төвлөрүүлэх. Өдгөө төрийн өмчит болон өмчийн оролцоотой компаниудын нийт хөрөнгө 59.4 их наяд төгрөгт хүрч, ДНБ-ийн 74.3 хувьтай тэнцэж байгаа боловч төсөвт төвлөрүүлэх ногдол ашиг, өгөөж нь үүнээс хэд дахин доогуур буй нь хэн бүхэнд нээлттэй мэдээлэл. 2024 онд төрийн өмчит компанийн 33 хувь нь алдагдалтай ажиллаж, ашигтай ажилласан хэсгийн 90 хувийг “Эрдэнэс Монгол Нэгдэл” дангаар бүрдүүлжээ. Харин Төрийн өмчит компаниудын өр төлбөр нь 22.8 их наяд төгрөгт хүрээд байгаа юм.
Хэлэлцүүлгийн шатанд яваа “Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн бүтээмж, ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах тухай” болон “Нийтийн өмчийн тухай” хуулийн төслийг яагаад батлах шаардлагатай гэдгийн бодит хариулт ердөө л энэ.
3.
Энэ намрын ээлжит чуулганы нэг онцлог нь төсвийн төслийг таван үе шаттай шинэ дэгээр хэлэлцэнэ. Өөрөөр хэлбэл, төсвийн төслийг буцаах харилцаа, төсвийн хууль тогтоомжид тавих Ерөнхийлөгчийн хоригийн асуудал нарийвчилсан зохицуулалт өнгөрсөн хугацаанд байхгүй явж ирснийг хуулиар илүү тодорхой болгосон гэсэн үг. Ингэснээр төсөв тойрсон хуулийн зохицуулалт өмнөхөөсөө нэн шинэхэн шат дарааллаар явж, тэр хэрээрээ Засгийн газар, УИХ-ын гишүүдийн үүрэг хариуцлага нэмэгдэх нь.
Үндсэндээ улсын төсөв батлах, хэрэгжилтэд хяналт тавих бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх шат дамжлага УИХ-ын гишүүдээс санхүүгийн мэдлэгтэй байх, санхүүгийн тайлан, аудитын үр дүнг уншиж дүгнэх, нийгмийн шаардлагыг хангаж ажиллах ёстойг шууд утгаараа шаардах нь. Үг хэлснээрээ, товчлуур дарж, санал өгснөөрөө УИХ-ын гишүүний эрх үүрэг хэмжигдэхгүй, төсвийн төслийн хуудас бүрийг уншиж, танилцахын хэрээр иргэдийн эрх ашиг хөндөгдөх нь мэдээж сайн жишиг болж үлдэнэ. Дараа дараагийн төсвийн төсөлд өгөх санал, дүгнэлт, байр суурь нь илүү чанаржиж, чамбайрахын дохио.
Санаж байгаа бол Засгийн газраас Монгол Улсын 2026 оны төсвийн төслийг боловсруулахдаа иргэдийн оролцоог бага зардлаар, өргөн хүрээнд хангаж E-Mongolia систем ашигласан. Үр дүнд нь хамгийн их анхаарал хандуулж төсөв зарцуулах ёстой салбараар эрүүл мэнд, боловсролыг нэрлэсэн. Гэвч өргөн мэдүүлсэн төсөвт боловсролын салбарт зарцуулах төсөв өмнөх оныхоос нэмэгдээгүй орж ирсэн нь бидний хүүхдүүдийн сурч боловсрох эрхэд тулгараад байгаа дээр дурдсан бэрхшээлүүдийг шийдэхэд дорвитой нэмэр болж чадахааргүй байна гэдгийг УИХ-ын дарга хэлнэ лээ.
Түүнчлэн өргөн мэдүүлсэн төсвийн төсөл нь өмнөх жилийн зарчмаас өөр буюу 1.3 их наяд төгрөгийн алдагдалтай байгааг гишүүд анхааралдаа авахыг, эдийн засгийн идэвхжил саарч байгаа ийм үед, одоо байгаа дотоод эрэлтийг хадгалахын тулд хэмнэлтийн бодлогын эрэмбэ, дэс дарааллыг зохистой хийхийг сануулсан. Гэхдээ эцсийн шийдвэрийг УИХ, энэ парламент өөрөө гаргах учраас төсвийн төслөө хэрхэн хамгаалж гарах, батлуулж чадах эсэх нь цэвэр Засгийн газрын ажил.
Харин Парламент 2.0 “Гурван төгөлдөршил” бодлогыг санаачилж, тугаа болгосон спикер Д.Амарбаясгалангийн стратеги төсвийн төсөл хэлэлцэж эхэлсэн энэ өдрүүдэд илүү бодитоор хэрэгжих нь. Энэ намрын ээлжит чуулганаас эхэлж төсвийн төслийг таван үе шаттай шинэ дэгээр хэлэлцэхээр болсон нь нийгмийн хурдацтай хөгжлийн шаардлагад нийцүүлэн, эрх зүйн зохицуулалтыг цаг алдалгүй гаргадаг болох, хамгийн гол нь “Хүн төвтэй төсөв” боловсруулж, батлахыг дан ганц Засгийн газар гэлтгүй УИХ-ын 125 гишүүнд давхар дайж, сануулж буй УИХ-ын даргын мессеж гэдэг нь тодорхой.
Эх сурвалж: "www.uzeg.info" Г.Эрхэс
