Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн их чуулган даруйхан буюу 2026 оны 01-р сарын 16-наа болох тов зарлагджээ. Энэ чуулганы “ГОЛ АСУУДАЛ” нь ирэх дөрвөн жилд хэн даргалах вэ гэдгийг санал хураан шийдвэрлэх!

Уран зохиол үүрэгтэй юу? Үгүй юу? гэдэг асуудал онолын маргаан дагуулсаар ирсэн. Онолын түвшиндээ уран зохиол үүрэггүй хэмээн үздэг ч сургалт арга зүйн түвшиндээ уран зохиолыг үүрэгтэй хэмээн үздэг. Тодруулбал, хүмүүжүүлэх, танин мэдүүлэх, гоо зүйн үүрэгтэй түүгээр ч зогсохгүй нийгмийн үүрэгтэй. Уран зохиолын нийгмийн үүрэг тодруулбал зохиолчийн нийгмийн үүрэг гэж юу юм? Дэлхий дахинд зохиолчид өөрийн амьдарч буй нийгэмдээ томоохон үүрэг хүлээж түүнийгээ биелүүлж ирсэн жишээ маш олон. Тэдгээрээс хамгийн түгээмэл үндсэн үүрэг нь соён гэгээрүүлэх үүрэг. Хамгийн тодорхой жишээ гэвэл XYIII зууны уран зохиол бөгөөд мөн зууны уран зохиолын соён гэгээрүүллийн үе хэмээн уран зохиолын түүхэнд тэмдэглэж ирсэн.

Манай уран зохиолын хувьд энэ үүрэг ямар түвшинд явж ирсэн, одоо хэрхэн хэрэгжиж байна вэ? Бидний орчин үе хэмээн үздэг ХХ зууны эхэн үеэс эхлээд өнөөг хүртэлх уран зохиолын түүхэнд зохиолчид нийгэмд үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн баримтууд олон бий. Тодруулбал, Их хэмээх Д.Нацагдоржийн эрүүл мэндийн сэдэвтэй шүлэг бүтээлүүд нь уран зохиол гэхээсээ ард түмнээ эрүүл болгоход чиглэсэн зохиолчийн нийгмийн үүргийн хэрэгжилт байсан билээ. Социалист нийгмийн үед энэ үүрэг хэрээс хэтэрч өдгөө манай утга зохиолын хогийн саванд байгаа олон зохиолчдын үй түмэн бүтээлүүд гагцхүү нийгмийн үүрэгт шүтсэн байсан нь өдгөө нэгэнт нууц биш болсон. Тухайлбал, жил бүр хэн нэгэн өмнөх үеийн зохиолчийн 90 ч юм уу, 100 насны ой тохиодог, тэрхүү ойг нь утга зохиолын хүрээндээ хуралдаж худлаа магтан домоглоод өнгөрдөг жишигтэй. Тэр жишгээр өнөө жил зохиолч яруу найрагч С.Дашдооров, Н.Банзрагч.., гээд нэлээд хэдэн зохиолчийн тэгш ой тохиолоо. Иймэрхүү хүмүүсийн ойн үеэр л өмнөх үеийнхний уран бүтээлүүдийг эргэн сөхөж харах шаардлага үүсдэг ба тэгж байх үед зохиолчийн нийгмийн үүргээ хэрхэн нэр төртэй биелүүлж ирсэн инээдэмт төрх нүднээ ил болдог билээ. С.Дашдооров бол монголчуудын металитет сэтгэлгээг өөрийн бүтээлүүддээ мөнхөлсөн том уран бүтээлч, Н.Банзрагчийн дэргэд бол аугаа зохиолч гэдгийг уран зохиолын түүх мэднэ. Зохиолч Н.Банзрагч гуайн бүтээлүүдийг нэлээд харлаа, соц үедээ алдартай байсан “Зам”, “Сүүлчийн буун дуу”.., романууд “Долоон улиас” тэргүүт тууж, өгүүллэгүүд бий бөгөөд бүх л зохиол нь социалист нийгмийн үзэл санааны уриа дуудлага, энхрий хайрт нам, Зөвлөлт-Монголын аугаа их найрамдлын тухай өрөвдмөөр гэнэн туурвилууд байсан нь нэн тод харагдана. Энэхүү аугаа, аугаа туурвилуудаараа социалист үзэл санааг туйлчлан магтаж түүгээрээ зохиолчийн нийгмийн үүргээ биелүүлж “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”-гоор гурвантаа шагнагдан мандаж явсныг нь Н.Банзрагч гуайн намтар нь гэрчилж байна. Энэ бол зохиолчийн нийгмийн үүргийн гажуудлын сонгодог жишээ мөн. 

Тэгвэл өнөөдөр зохиолч нийгмийн үүргээ хэрхэн биелүүлж байна, ер нь өнөөгийн нийгэмд зохиолчид нийгмийн үүрэг байх ёстой юу гэдэг асуудал сонирхолтой. Тэрхүү нийгмийн үүрэг нь зохиолчдын байгууллагын үйл ажиллагаатай хэрхэн уялдах вэ гэдэг нь бүр ч сонирхолтой. Үе үеийн зохиолчид нийгмийн амьдрал, төр засгийн үйл ажиллагаа, ард түмний соён гэгээрэл.., гээд бүхий л үйл ажиллагаанд манлайлан оролцож тухайн үеийнхээ шилдэг үзэл санааны төлөөллүүд болж ирсэн байдаг бөгөөд ингэх ч ёстой. Гэтэл өнөөдөр манай уран зохиолд ганц хүний хөдөлгөөн байгуулан бүх шагналаас татгалзаж байгаагаа мэдэгдэн (үүгээрээ өнөөгийн шагналуудын үнэ цэнийг тодорхойлсон Г.Б) тэмцэж буй Д.Урианхай, ная хол гарсан насандаа ч төрийн бодлогын харалган байдал, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг эсэргүүцэгчид болон гадныхантай нийлж улс орноо тоносоор байгаа адгийн улс төрчдийн үнэн төрхийг өөрийн гашуун шог зохиолууд болон нэн шинэ нийтлэлүүдээрээ илэрхийлсээр байгаа Төрийн шагналт зохиолч Ц.Доржготов, үндэстнийхээ утга зохиолыг дэлхийн жижигт хүргэн, дэлхийн монголчууд нэгэн хэл соёлтой байхын тухай тунхагласаар буй Соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч, яруу найрагч Г.Аюурзана нарыг эс тооцвол өнөөдөр манайд нийгмийн үүргээ биелүүлж байгаа зохиолч байхгүй гэхэд хилс болохгүй.

Зохиолчдын байгууллагын үе үеийн дарга нарын түүх ч уран зохиолын нийгмийн үүргийг илэрхийлсээр ирсэн бий. Зохиолчдынхоо дунд ахайтан хэмээн өргөмжлөгдсөн С.Удвал уран зохиолын авьяасгүй байсан нь үнэн боловч тухайн үеийн нийгэмдээ шинэ үеийн монгол эмэгтэйн сонгодог дүрийн илэрхийлэл байсан нь түүнийг нийтээр хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэсэн байдаг бол, хэдийгээр оросын уран зохиолоос хулгайлдаг ч гэлээ Л.Түдэв бол бас л хүлээн зөвшөөрөгдсөн дотоод үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн (монголдоо боловсрол эзэмшсэн Г.Б) байсан нь үнэн билээ. Соц үеийн хамгийн сүүлийн дарга Д.Цэдэвийг тухайн үедээ маш ихээр шүүмжилж байсан боловч ардчиллаас хойших дарга нарын ихэнхээс нь илүүтэйгээр нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн ДАРГА байсан нь өдгөө тодорч байна.

      Уран бүтээлч хүн хайр сэтгэлийн ч юм уу, эх орны, за томоохон сэдэвтэй шүлэг, эсвэл өгүүллэг, тууж, роман бичих бол яахав дээ, байдаг л зүйл, харин тухайн уран бүтээл нь, тэрхүү уран бүтээлч өөрөө нийгмийн амьдрал, үзэл санааны хандлага, олон нийтийн гоо зүйн боловсролд хэрхэн нөлөөлж байна, өөрөө хэрхэн биеэ авч явж байна, ямар тэрслүү үзэл гаргаж байна, нийгэмдээ хэрхэн хүлээн зөвшөөрөгдөж байна, өөрийн зарчимдаа хэрхэн үнэнч үлдэж чадаж байна, нэг юм яриад тэр дороо нөгөөд урван, мөнгөний төлөө эсвэл нэр хүнд, албан тушаал, шагналд шүтэн гүйж байна уу үгүй юу гэдэг нь онцгой тусдаа асуудал. Уран зохиол бол тухайн үеийнхээ тэрс үзлийн төв, нийгмийн үзэл санааны дүн шинжилгээний төв лаборатори байх ёстой, чухам ингэж байж л үндэстний оюун санаа эрүүл байна. Тийм шаардлагыг хангасан хүн л энэ байгууллагыг удирдах учиртай!

Г.Батсуурь

2026.01.11