Дэлхийн түүхэнд энэ өдөр хүн төрөлхтний нисэх мөрөөдлийг биелүүлсэн Ах дүү Райт нарын ах болох Уилбер Райт мэндэлжээ. Уилбер 1867 оны энэ өдөр мэндэлж, 1912 оны тавдугаар сарын 30-нд өөд болсон. Харин түүний ах Орвилл Райт нь 1871 оны наймдугаар сарын 19-нд мэндэлж, 1948 оны нэгдүгээр сарын 30-нд таалал төгссөн байдаг. Тэд хоёул Америк хүн байв. 1903 оны арванхоёдугаар сарын 17-ны өдөр хүн төрөлхтний түүхэнд нисэх онгоцыг анх зохион бүтээсэн гавъяатнууд юм. 1905 оны зургаадугаар сарын 23-нд бүтээсэн нисэх төхөөрөмжөөрөө ниссэн туршилт нь амжилттай болж байсан түүхтэй.
Ах дүү Райт нар Рейхлин, Лорин нарын долоон хүүхэдтэй айлын том хөвгүүд болн мэндэжээ. Эцэг Райт нь Индиана Хантингтон хотын Христийн сүмийн хамба болох жил нь эхнэр нас барж, таван хүүхэдтэйгээ үлджээ. Энэ үед Орвилл хэвлэх үйлдвэрийн ажил эрхлэхээр дээд сургуулиасаа дундаас нь орхин гарсан бөгөөд ах Уилбертайгаа хамтран удалгүй хэвлэх үйлдвэр байгуулсан байна.
1892 оноос ах дүү хоёр унадаг дугуй засвар, худалдах үйлчилгээ эрхлэх компани байгуулан, дэлгүүр нээн ажиллуулдаг болов. Тэр хоёрын туйлын хүсэл зорилго нь нисэх төхөөрөмж бүтээх байлаа. Бага ахуйд нь аав нь нисдэг тэрэгний загвар бүхий тоглоом авч өгсөн нь агаарт нисэх хүсэл зоригийг бадамлуулж өгсөн ба бизнесийн үйл хэрэг нь тогтворжиж амжилттай болсон 1890 оны дунд үеээс эхлэн Леонардо да Винчи, Отто Лилиентал, Жорж Кэйли, Октава Шанюта нарын агаарын нисэх төхөөрөмжүүдийн загвар зургуудийг судлан нисдэг төхөөрөмж бүтээхэд бүхий л боломж бололцоогоо дайчлах болсон байна.
1903 оны арванхоёрдугаар сарын 17-ны өдөр Хойд Каролин мужийн Китти-Хоук хотоос холгүйхэн (10.3 км) ах дүү Райт нар 1902 онд бүтээсэн далавчны урт нь 9.8, нийт талбай нь 28.3 м2, их биеийн урт 4.9 м, цэвэр жин 53 кг бүхий моторгүй хөнгөн нисэх онгоцныхоо загвар дээр үндэслэсэн онгоцоо дөрвөн удаагийн оролдлогоор туршиж 20-р зууны түүхэн үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Эхний оролдлогын үеэр салхины хурд ихэссэн буюу 9 м/с байсан тул төхөөрөмж нь 12 секунд нисэж 36.5 метр замыг туулаад газардсан байна. Тэдний дөрөв дэх оролдлого амжилттай болон 59 секундэд 260 метр зам туулан анхны нисэх онгоц бүтээгдсэн түүхтэй.
Амьдралын сүүлийн жилүүд
Уилбер Райт
Уилбер хэзээ ч гэрлэж байгаагүй. Тэр нэгэнтээ "эхнэр, онгоцтой болохгүй байх аа" гэж хэлж байсан гэдэг. 1912 оны тавдугаар сарын 30-нд гэдэсний хижиг өвчнөөр таалал төгсчээ.
Орвилл Райт
1909 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд ах дүү Райт нарын байгуулсан "Wright Company"-аа Уилберыг нас барсаны дараа удирдаж байгаад 1915 онд компаниа зарж Нью-Йоркоос эцэг, дүүгийнхээ хамтаар Охайо мужийн Оквуд хотын Хауторн Хилл дэх гэр рүүгээ нүүсэн байна. 1918 онд "1911 Загвар Б" хэмээх онгоцны загварыг бүтээгээд түүнээс хойш дахин нисэх онгоц бүтээгээгүй ажээ. Нисэх хүчний байгууллагуудад олон жил ажилласан тэрээр 1948 оны нэгдүгээр сарын 30-нд насан эцэслэжээ. Түүний амьдралын сүүлийн жилүүдэд тийрэлтэт хөдөлгүүр, дуунаас хурдан онгоцны түүхэн хөгжил эхэлсэн байсан билээ.
Л.Баяр
