Сүүлийн саруудад дэлхийн олон оронд шатахууны үнэ огцом өсөж, зарим бүс нутагт бензин, дизель түлшний нийлүүлэлт доголдож эхэлсэн нь "дэлхий нийт шатахуунгүй болж байна" гэх яриаг улам хүчтэй өрнүүлэв. Гэвч бодит байдал дээр асуудал нь газрын тос дууссанд бус, харин дэлхийн шатахууны нийлүүлэлтийн сүлжээ олон хүчин зүйлээс шалтгаалан ноцтой дарамтад орсонд оршиж байна. Олон улсын эрчим хүчний агентлаг (IEA), Reuters болон бусад байгууллагуудын тайланд дурдсанаар, өнөөдөр дэлхийн эрчим хүчний зах зээл өмнөхөөсөө илүү эмзэг болж, аливаа мөргөлдөөн, үйлдвэрлэлийн саатал, тээврийн доголдол нь шатахууны үнэд шууд нөлөөлөх хэмжээнд хүрээд байна.

Энэ удаагийн хямралын хамгийн том шалтгаан нь Ойрхи Дорнод дахь геополитикийн хурцадмал байдал юм. АНУ, Ираны хооронд үүссэн мөргөлдөөнөөс үүдэн дэлхийн нефтийн худалдааны хамгийн чухал гарц болох Ормузын хоолойгоор дамжин өнгөрөх тээвэр хэдэн долоо хоногийн турш тасалдсан. Дэлхийн нийт газрын тосны экспортын бараг 20 хувь энэ хоолойгоор дамждаг учраас саатал үүссэн даруйд олон улсын зах зээлд нийлүүлэлт хумигдаж, үнэ огцом өссөн байна.

Гэхдээ шинжээчдийн үзэж байгаагаар өнөөдрийн хамгийн том асуудал нь газрын тосны олборлолт биш юм. Харин олборлосон тосыг бензин, дизель түлш болгон боловсруулах үйлдвэрүүдийн хүчин чадал дэлхийн хэрэгцээг гүйцэхгүй байгаа нь илүү ноцтой сорил болжээ. Сүүлийн жилүүдэд Европ, АНУ болон Азийн зарим улсад байгаль орчны бодлого, хөрөнгө оруулалтын бууралтаас шалтгаалан олон боловсруулах үйлдвэр хаагдсан. Үүн дээр Оросын үйлдвэрүүдэд гарсан техникийн саатал, Ойрхи Дорнодын үйлдвэрүүдийн үйлдвэрлэлийн доголдол нэмэгдсэнээр дэлхий даяар ялангуяа дизель түлшний нийлүүлэлт эрс багассан байна. Үүний улмаас газрын тосны үнэ зарим үед тогтворжиж байгаа ч шатахууны жижиглэнгийн үнэ буурахгүй хэвээр байна. Учир нь түүхий тосноос илүүтэйгээр боловсруулсан бүтээгдэхүүний хомсдол бий болсон бөгөөд боловсруулах үйлдвэрүүдийн ашиг сүүлийн жилүүдийн хамгийн өндөр түвшинд хүрчээ.

Энэхүү нөхцөл байдал импортын шатахуунд бүрэн найдаж байгаа улс орнуудад хамгийн хүнд тусаж байна. Австрали улс сүүлийн 60 жилийн хугацаанд анхны шинэ газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих боломжийг судалж эхэлсэн бол Филиппин стратегийн шатахууны нөөцөө хамгаалахын тулд эрчим хүчний онцгой байдал зарласан байна. Харин Непал, Шри Ланка зэрэг орнуудад шатахууны хэрэглээг тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах арга хэмжээ авч эхэлжээ.

Нөгөө талаас OPEC+ олборлолтоо бага хэмжээгээр нэмэгдүүлж байгаа ч энэ нь зах зээлийн эрэлтийг бүрэн хангах хэмжээнд хүрэхгүй байгаа юм. Шинжээчид хэрэв Ойрхи Дорнодын нөхцөл байдал ойрын саруудад хэвийн болохгүй бол Брент төрлийн газрын тосны үнэ өндөр хэвээр хадгалагдаж, шатахууны үнэ дэлхийн хэмжээнд буурахгүй байх магадлалтай гэж үзэж байна.

Өндөр үнэ хэрэглээнд ч нөлөөлж эхэлжээ. Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн шинэчилсэн төсөөллөөр 2026 онд дэлхийн газрын тосны хэрэглээ өмнөх тооцооллоос бага өсөхөөр байна. Өөрөөр хэлбэл, шатахууны үнэ өсөхийн хэрээр хэрэглэгчид хэрэглээгээ танаж, компаниуд тээврийн зардлаа бууруулах арга зам хайж эхэлжээ. Энэ нь зах зээл өөрөө тодорхой хэмжээнд тэнцвэрээ олох оролдлого хийж байгааг харуулж байгаа юм.

Монгол Улсын хувьд энэхүү нөхцөл байдал шууд нөлөөлөх эрсдэлтэй хэвээр байна. Манай улс шатахууныхаа дийлэнхийг импортоор хангадаг тул дэлхийн зах зээл дээрх үнийн өсөлт, нийлүүлэлтийн доголдол дотоодын шатахууны үнэд нөлөөлөх магадлал өндөр. Ялангуяа дизель түлшний нийлүүлэлт саатвал уул уурхай, барилга, хөдөө аж ахуй, тээврийн салбарын зардал өсөж, улмаар өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэд хүртэл дарамт учруулж болзошгүй.

Л.Баяр