Монгол бөх бол монголчуудын оюун санааны амьд өв. Наадам бол зөвхөн баяр наадам биш, монгол бөхчүүдийн хатуужил, ёс суртахууны сорилт юм.

Харин сүүлийн жилүүдэд бөхийн дэвжээнд нэгэн шинэ хэлэлцүүлэг өрнөж байна. Залуу бөхчүүд ялалтаа илэрхийлэн хашхирах, гараа өргөх, сэтгэлийн хөөрлөөр  үсэрч дэвхцэх тохиолдлууд багагүй гарч байна. Үүнээс үүдэн үзэгчдийн дунд  “Монгол бөхийн ёс алдагдаж байна” гэх үзэл гараад байна.

Энэ бол зүгээр нэг үйлдлийн тухай биш уламжлал ба орчин үеийн харах өнцгийн зөрчил, эсвэл зохицол юм. Даруу зан ба ёс суртахууны хүч “Бөх хүн дотроо галтай, гаднаа дөлгөөн байх ёстой” гэсэн ахмадуудын үзэл.

Монгол бөхийн дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ : "Тэмцээний үеэр давсан xүүxдүүд нь гар xуруугаа гозолзуул, гүйж, xавийн амьтантай тэврэлдээд л. Унасан бөx нь дэвжээгээ цоxиж xэвтээд л. Энэ чинь Монгол бөxийн ариун ёс жудагт нийцэxгүй шүү. Багш дасгалжуулагч, эцэг эxчүүд үүн дээр анxаараx xэрэгтэй" гэв.

Ахмад бөхчүүдийн үзэж байгаагаар Монгол бөхийн ёс жаяг бол олон зуун жилээр бүрэлдсэн хэм хэмжээ. Тэнд даруу байдал, хүндлэл, төвшин зан гурав салшгүй байх ёстой. Бөхийн дэвжээнд ялсан хүн цээжээ дэлдэн хашхирах бус, дөлгөөн төрхтэйгөөр тахимаа авч, өрсөлдөгчөө хүндэтгэн ёслох нь уламжлалын амин чухал хэсэг юм. Ялалт бол хувь хүний бахархал биш, харин ард түмний итгэл, хүндлэлийн үр дүн. Бөх бол зөвхөн өөрийгөө бус, нутгаа, дэвжээгээ, үндэстний соёлоо төлөөлдөг хүн.Тэдний хувьд эмоцио ил гаргах нь хэт хувь хүн төвтэй, бөхийн ариун дүр төрхтэй үл зохицно гэж үздэг. Даруу байх нь сул дорой байдал биш, харин сэтгэлийн хяналт юм. 

Эмоци ба Сэтгэлийн илэрхийлэл

Харин нөгөө талд орчин үеийн спортын ертөнц илүү нээлттэй, хувь хүний сэтгэлзүйг дээдэлсэн хандлагатай болжээ. Олимп, дэлхийн аваргын тайзан дээр тамирчид ялалтаа нулимс дуслуулан тэмдэглэж, үзэгчидтэй хуваалцах нь энгийн үзэгдэл болсон.

“Эмоци бол хүчний нэг хэлбэр. Түүнийг дарах биш, зөвөөр илэрхийлэх нь сэтгэл санааг өргөх, эрүүл мэндэд ч сайн нөлөөтэй байдаг.  Орчин үеийн судалгаагаар сэтгэл хөдлөлөө дарах нь хүнийг дотроос нь гэмтээдэг буюу дотогшоогоо болох, зожигирох үүний үр дүн өвчин болдог гэж үздэг. Харин зөв илэрхийлж чадвал урам зориг, хүч нэмдэг. Тиймээс зарим залуу бөх ялалтаа илэрхийлж, баярлаж байгаа нь ёс зүйгүй үйлдэл бус, харин хөдөлмөрийнхөө үр дүнг мэдэрч буй хүний байгалийн хариу үйлдэл гэж ойлгогддог байна. 

Тэд уламжлалыг үгүйсгэж байгаа юм биш. Харин “даруу байх” гэдэг ойлголтыг шинэ цагийн хэлбэрт нийцүүлэхийг хүсэж байна. Даруу байх гэдэг нь “чулуу шиг хөшиж зогсох” бус, хүндэтгэлтэйгээр баяраа хуваалцах ухаан гэж боддог.  Хоёр үеийн ялгаа монгол бөхийн жудагт зөрчилдөж байгаа мэт боловч, үнэндээ тэд хоорондоо холилдож, шинэ хэлбэрийн ойлголт бүрэлдүүлж байна.

Нэг талд  уламжлалт ёс, дэг журам, даруу байдал. Нөгөө талд хувь хүний эрх чөлөө, илэрхийлэл, орчин үеийн сэтгэлзүйн зарчим. Эдгээр хоёр чиглэл уулзахад шинэ асуултууд гарч ирнэ. “Даруу байдлыг халж сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэх аргад суралцах уу? 

“Бөх хүн эмоцио дарж байх ёстой юу, эсвэл илэрхийлэх эрхтэй юу?”

Монгол бөхийн нийгэм дотор “ах, дүүгийн ёс” гэгч нэгэн онцгой харилцаа бий. Ахмад бөх залуудаа зааж, зөвлөж, заримдаа загнаж, сургамжилдаг. Энэ нь эрх мэдлийн илэрхийлэл бус, харин уламжлалаа хадгалах арга зам гэж ойлгогддог. Гэвч шинэ үеийн залуус өөрийн дуу хоолойтой, илүү өөрийгөө илэрхийлэх хандлагатай болж байна. Тиймээс тэдэнд хатуу шүүмжлэл бус, харилцан ойлголцол илүү хэрэгтэй болжээ. Ахмад үе уламжлал ёсоо хамгаалж, залуу үе өөрийн сэтгэл хөдлөлөө зөвөөр илэрхийлэхийг сурах нь хоёр талын үүрэг юм. 

 Эмоци ба Ёс - зөрчил үү, зохицол уу? 

 Нэг хэсэг нь “ёсоо алдлаа” гэж санаагаа чилээж  байна, нөгөө хэсэг “шинэ цагийн хандлагыг хүлээж авах ёстой” гэж үзэж байна. Үнэндээ хоёр тал хоёулаа зөв байж болно. Учир нь ёс гэдэг зүйл өөрөө цаг хугацааны урсгалд шинэ утга авдаг амьд ойлголт. Бөхийн хүндлэл, өрсөлдөгчөө дээдлэх сэтгэл байгаагийн цагт эмоцио зөв илэрхийлж чадвал энэ нь ёс алдсан хэрэг бус. Харин хүндлэл алдагдсан үед л ёс үгүй болно. Нэг тал нь өнгөрснөө хамгаалж, нөгөө тал нь ирээдүйгээ бүтээж байна. Хоёуланг нь нэгэн зэрэг ойлгож, эвлэрүүлэх нь монгол бөхийн соёлын жинхэнэ хүч юм. 

А.Сүх