Монголоос Японы мэргэжлийн сүмод түрүүлсэн 10 бөх бий. Тэдгээрийг дурдвал, 

1. М.Даваажаргал - 45 түрүү

2. Асашёорюү Д.Дагвадорж - 25 түрүү

3. Тэрүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ 10 түрүү

4. Харүмафүжи Д.Бямбадорж 9 түрүү

5. Какирюү М.Ананд - 6 түрүү

6. Киришима Б.Лхагвасүрэн - 3 түрүү

7. Тамаваши Б.Мөнх-Оргил - 2 түрүү

8. Хошёорюү С.Бямбасүрэн - 2 түрүү

9. Кекүтэнхо Н.Цэвэгням - 1 түрүү

10. Ичиножёо А. Ичинноров - 1 түрүү

Монгол хүн сүмогийн ертөнцөд хөл тавиад 34 жил өнгөрчээ. 1992 онд “анхны зургаа” Японд газардаж, сүмо дахь монголчуудын замнал эхэлсэн юм. Тэдгээрээс бэлтгэлийн хатуу даалгүй зарим нь буцаж Б.Энхбат, Н.Цэвэгням, Д.Батбаяр нар тэндээ үлдсэн. Үүнээс удалгүй Кёкүшюүзан Д.Батбаяр дээд макүүчи зиндаанд барилдан хамгийн анхны монгол хүн болсон юм. Бид та бүхэнд Сүмогийн дэвжээг эзэгнэсэн Монгол аваргуудыг танилцуулж байна. 

Асашорюү Д.Дагвадорж

Анхны зургаа Японд очсон 1992 оноос хойш долоон жилийн дараа Асашорюү Д.Дагвадорж сүмод хөл тавьсан. Тухайн үед Америкийн Самоагоос гаралтай Мүсашимарү Койо сүмо дахь ганц ёкозүна нь байсан гэдэг. 2002 оны эхэнд сэкивэкэ цол, тухайн оныхоо төгсгөлд озэки цол хүртэж, дараагийн ёкозүна болох нь бараг л тодорхой болсон. Озэки цолтой гурван башё барилдсаны эцэст Асашорюү мэргэжлийн сүмогийн 68 дахь ёкозүнагаар тодорч, энэхүү цолыг хүртсэн анхны монгол хүн болсон түүхэнд үлдэнэ. Тэрбээр макүшита, сандаммэ, жонидан зиндаанд торолгүй түрүүлсэн. Улмаар 2002 оны сүүлийн башёгоос 2010 оны эхний башё хүртэл тэр дээд зиндаад 25 удаа түрүүлжээ.

Хакүхо М.Даваажаргал

Мүсашимарү Койо 2003 онд зодог тайлснаар Асашорюү ганцаараа ёкозүна цолтой дэвжээг эзэгнэж байв. Тэрбээр 2007 он хүртэл энэхүү нэр хүндтэй, шандас сорьсон ажлыг хийсэн. Харин 2007 оны тавдугаар сард Хакүхо М.Даваажаргал ёкозүна цолыг хүртсэн 69 дэх хүн болсон нь хоёр Монгол аваргын хаан суусан үе байлаа. Энэ л цагаас Монголчууд сүмог хамгийн ихээр үзэх болсон гэхэд хилсдэхгүй биз ээ. 

2010 онд Асашорюү 30 насандаа зодог тайлсан нь дуулиант явдал байв. Хэрэв тэр үргэлжлүүлсэн бол Таихо аваргын 32 түрүүлсэн амжилтыг эвдэх байсан нь гарцаагүй. Гэвч Хакүхо Монгол хүний гүйцээгүй амжиотыг гүйцээж 45 түрүүлсэн нь бүх цаг үеийн үнэмлэхүй дээд амжилт юм.  Дархан аваргын хүү М.Даваажаргал Арлын Японд Дархан цолоо мандуулсан.

Харүмафүжи Д.Бямбадорж

“Аса” зодог тайлсны дараа Хакүхо ёкозүна цолтой ганц бөх болж үлдэв. 2010 он гарснаар Хакүхогийн амжилт оргил үедээ байж, 86 дараалан нэг ч уналгүй давж, барилдсан башё бүрдээ түрүүлж байлаа. Ямар ч хүний хаанчлал дуусдаг жамаар Хакүхог озэки цолтой байсан Харүмафүжи газарт буулгаж, “Би дараагийн ёкозүна болоход бэлэн” гэдгээ харуулсан.

Харүмафүжи 2012 оны нагоя болон аки башёд дараалан нэг ч уналгүй 30-0 гэсэн амжилттай түрүүлсэн.

Ийнхүү сүмогийн холбоо ч шийдвэрээ гаргаж, 70 дэх ёкозүнагаар Харүмафүжи Д.Бямбадорж тодорсон юм. Хакүхо-Харүмафүжи хоёрын өрсөлдөөн ч гайхалтай байсан. “Ама” бол Хакүхог хамгийн их давсан бөх. Түүнээс өөр хэн ч Хакүхог 21 удаа өвдөг шороодуулж байсангүй. Тэр дээд зиндаанд есөн удаа түрүүлжээ. 

Какүрюү М.Ананд

Монголчууд сүмогийн дэвжээг эзэгнэсэн гэж зарлах шиг Хакүхо, Харүмафүжи, Какүрюү нэгэн цаг үед өрсөлдөгчдөө үздэггүй байлаа. Энэ гурав 1984, 1985 оны үе тэнгийнхэн. Энэ гуравт сүмогийн зургаан башё багаддаг байв. Тэрбээр дээд зиндаа нөгөө хоёртоо дарагдаагүй учир зургаа түрүүлсэн нь гарцаагүй. Какүрюү М.Ананд озэки цолтой нэг түрүү, ёкозүна цолтой таван түрүү хүртсэн. Түүнд олон башёд түрүүлэх боломж байсан ч харамсалтай нь бэртэл гэмтэл их байлаа. 

Тэрүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ

Олон дараалсан хүнд бэртэл гэмтэл, хагалгааны улмаас зиндаа буурч, ёроолдоо хүрсэн ч тэр бууж өгөөгүй мацсаар байлаа.  Эхэлсэн цэгээсээ дахиад шат шатаар нь өгсөж, өнөөгийн өндөрлөгтөө хүрсэн. Харүмафүжи, Какүрюү нар зодог тайлсны дараа Хакүхогийн зам ч тэр зүгтээ болж эхлэхэд Тэрүнофүжи найдварын тулах цэг байлаа. Тэрбээр гэмтэл бэртлийг даван туулсан урт аяллынхаа замд дээд зиндаанд найман удаа түрүүлсэн.

Хошёрю С.Бямбасүрэн

73 дэх их аварга Г.Ган-Эрдэнийн аялал нэгэнт одоо дууссан ч удам сайтын цусан хэлхээ Асашорюү Д.Дагвадоржийн төрсөн ахын Сугаррагчаагийн хүү С.Бямбасүрэн тодров. Тэр бол Японы мэргэжлийн Сүмо бөхийн барилдааны аварга цол болох "Ёкозүна" цолыг хүртсэн 74 дэх бөх, Монголоос энэ цолыг хүртсэн зургаа дахь бөх юм. Тэрбээр Асашёорюү Долгорсүрэнгийн Дагвадоржийн ах Долгорсүрэнгийн Сугаррагчаагийн хүү бөгөөд Монгол Улсын заан Донровын Долгорсүрэнгийн ач хүү юм. Тэрбээр 2023 онд долдугаар сард 12 даваа, 3 унаатайгаар Эзэн хааны цомыг анх удаа гардаж, Озэки цолны болзол хангасан бол 2025 онд дахин түрүүлж Их аварга болоод байна. 

Л.Бат