УИХ-аас өнгөрөгч тав дахь өдөр Улсын ерөнхий прокурорыг томилсон. Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүн О.Батнасантай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Улсын ерөнхий прокурорын томилгооны үйл явцыг Та юу гэж харж байгаа вэ. Нүдээ олсон томилгоо байж чадав уу?

-Үндсэн хууль, Прокурорын тухай хуульд заасны дагуу Ерөнхийлөгч Улсын ерөнхий прокурорыг УИХ-тай зөвшилцөн томиллоо. Нэр дэвшигч субъектын хувьд дэмжиж байсан. Учир нь прокурорын байгууллага онцлогтой. Эрүүгийн хууль, Зөрчлийн хуулийн хүрээнд төрийн нэрийн өмнөөс яллах дүгнэлт үйлдсэнд дээд зэргийн хяналт тавьж байх ёстой газар. Тиймээс энэ байгууллагын удирдлагаар томилогдож байгаа субъект тус салбартаа олон жил ажилласан, мэргэшсэн гэж хэлж болохоор хүн орж ирсэнд талархалтай байна. Энэ томилгоо хуулийн дагуу явагдсан. Хэрвээ УИХ-ын олонх нь нэр дэвшигчийг дэмжихгүй тохиолдолд буцаадаг. Ерөнхийлөгч дараагийн хүнийг оруулж ирдэг. Тиймээс төрийн эрх мэдлийн хуваарилалтын дагуу явсан, ямар нэгэн зөрчил байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч бүрэн эрхийнхээ хүрээнд УИХ-тай зөвшилцөхөөр нэр дэвшүүлсэн, олонхийн саналаар томилсон.

-“Шийдвэрлэгдэхгүй олон том хэрэг байна” гэж гишүүд хэлж байсан. Томоохон хэргүүдийг аль ч прокурорын үед шийдэхгүй орхиж байна гэсэн шүүмжлэл бий. Шинээр томилж прокурор яаж ажиллавал илүү үр дүнд хүрэх бол?

-Шинээр томилсон Улсын ерөнхий прокурорт анхаарах хэд хэдэн асуудал бий. Нэгдүгээрт Прокурорын байгууллагын тухай хуулийг 2017 оны долдугаар сарын 1-нээс эхлэн мөрдөж байна. Тиймээс энэ хуульд анхаарч ажиллах, хуулийн эрхзүйн орчин хэрэгт холбогдож байгаа хүмүүсийн эрх ашгийг хамгаалж чадаж байна уу гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Жишээ нь, Ерөнхий прокурорт томилогдоход өндөр шаардлага тавигддаггүй. Прокурор хүн гэж ямар хүн байх вэ гэдэг шаардлага тавьдаг. Тэр нь хуульч мэргэжлээр аль ч салбарт гурван жил ажилласан эсвэл прокурорын туслахаар хоёр жил ажилласан хүнийг прокурор гэж байгаа юм. Энэ тогтолцоо, шаардлагаас эхлээд хэрэг бүртгэл мөрдөн байцаалтад хяналт тавихдаа хүнийг хэлмэгдүүлэхгүй, хууль ёсны эрх ашгийг хамгаалах талаас нь хуулийн өөрчлөлт хийх нь зүйтэй гэж үзэж байна.

Хоёрдугаарт, иргэдийн дунд эргэлзээтэй байгаа хэргүүдийг хурдан шуурхай шийдэх хэрэгтэй. ЖДҮ, 60 тэрбум зэрэгт үнэхээр асуудал байвал шийдэх хэрэгтэй. Дээр нь Монголбанкны, Хөгжлийн банк, Чингис, Самуурай бонд, Оюутолгой, Дубайн гэрээ, С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөн хэрэг, “Эрдэнэт”-ийн 49, 51 хувь зэрэг  байна. Ард түмэн дунд нэлээн хүлээлт үүссэн энэ асуудалд Ерөнхий прокуророор томилогдож байгаа хүн шуурхайлан ажиллах хэрэгтэй. Учир нь нийгэмд хүлээлт үүсгэснээс иргэд хуулийн байгууллагад итгэл алдрахын зэрэгцээ хууль, шүүхийн байгууллагад эрхээ хамгаалуулахад эргэлзээ төрөх асуудал үүсээд байна. Тухайлбал, шат шатанд төрийн байгууллагын нэр хүнд унж байгаа энэ үед чин шударга үнэнчээр ажиллаж асуулыг нэг тийш нь болгох хэрэгтэй.

Гуравдугаарт, Хүний хууль ёсны эрхтэй холбоотой нэг асуудал бий. Прокурорын байгууллага гүйцэтгэх ажлын шугамаар зарим хэрэг дээр хүнийг чагнаж, тагнах ажиллагаа явуулдаг. Үүнийг хавтгайруулан хүний хууль ёсны эрхэд халдаж байгаа юм биш биз гэсэн болгоомжлол байдаг. Ерөнхий прокурорын хувьд энэ асуудалд мониторинг хийж эргэн мэдээлж, танилцуулж, үнэхээр хүнийг хууль бусаар чагнаж, тагнасан тохиолдолд тэр хүний хууль ёсны эрхийг сэргээх хэрэгтэй.

Дөрөвдүгээрт, цагдан хорихын тухайд хуулийн үзэл баримтлалтай байдаг байх. Аливаа нэг асуудалд хувь хүнийг гэмт хэргийн нотлох баримт цуглуулах, мөрдөн шалгах явцад хамгийн түрүүнд цагдан хорьдог асуудлыг бодолцож үзэх хэрэгтэй. Хуулийн байгууллагууд хүнийг хэдэн сараар, бүтэн жилээр цагдан хорьдог. Тэгснээ энэ хүн гэм буруугүй юм байна гээд гаргаад явуулчихдаг. Тэгэхээр тэр хүн сэтгэл санаа, бие махбодийн асар их дарамтад ордог. Ийм зүйлд хуулийн байгууллага эргэж уучлалт гуйдаггүй. Яаран сандран цагдан хорихоосоо илүүтэй хилийн хориг тогтоох, батлан даалтад гаргах, хувь хүнтэй нь ярилцаж  шаардлага тавих зэргээр хүн ёсны үүднээс хуулийн байгууллага иргэнд хандахгүй бол цаашид ямар нийгэмд амьдарч байгаад эргэлзээ төрж, асуудал үүснэ.

Тавдугаарт, эрүүдэн шүүдэг явдал. Ялангуяа хорих байгууллагын түр тусгаарлаж байгаа байрны асуудал, хүнээс хуулийн дагуу байцаалт, мэдүүлэг авахдаа эрүүдэн шүүдэг байдал газар аваад байна. Ер нь эрүүдэн шүүлт байна. Өнөөдөр Монгол Улс ардчилсан нийгэмд амьдарч, ардчиллын замаар явж байгаа улс орон. Тиймээс эрүүдэн шүүдэг байдлыг таслан зогсоох ёстой. Саяхан сэтгүүлч та бүхэн харсан байх. С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөн хэргийг шалгахдаа хүний ёсноос гадуур байцаалт авч, зодож, жанчсан. Тиймээс хүний эрхийг хөсөрдүүлдэг асуудал байж болохгүй. Манай улс 1993 оноос хойш дэлхийн олон улсын хүний эрхийн олон тунхаг, пактад нэгдсэн. НҮБ-ын гишүүн, дэлхийн улс оронтой ардчиллын замаар харилцдаг улсын хувьд эрүүдэн шүүлт хэзээ ч байж болохгүй асуудал. Тиймээс энэ асуудалд прокурорын байгууллагын удирдах албан тушаалтан анхаарах хэрэгтэй. Хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаалтад хяналт тавьдаг, шүүх хуралдаанд төрийн нэрийн өмнөөс ордог энэ байгууллагын ажлын тайлантай УИХ-ын гишүүд жилд нэг удаа танилцах хэрэгтэй. Тиймээс энэ асуудлыг цаашид тавина.

-С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөн хэргийг шалгахдаа холбогдох этгээдүүдийг эрүүдэн шүүсэн нь байж болохгүй зүйл. Тиймээс нийгмийн тодорхой хэсэг эрүүдэн шүүгдсэн Т.Чимгээ, Д.Содномдаржаа нарыг суллах ёстой гэж үзсэн. Энэ зөв үү, суллах боломжтой юу?

-Эрүүгийн органик хууль, процессын хууль, зөрчлийн хуулиудыг хэлэлцэж байхад шүүхээс хэргийг буцаахгүй гэдэг конвенц орсон. Тиймээс С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөг хэргийг шийвдэрлэхдээ хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалт явагдаж, прокурор хяналт тавьж төрийн нэрийн өмнөөс орж яллах дүгнэлтээ бичиж, гурван шатны шүүхээр шийдвэрлүүлсэн хэрэг. Гэтэл шинэ нөхцөл байдал ийн илэрч байна. Энэ асуудалд хуулийн байгууллага хурдан шуурхай ажиллах ёстой. Ямар гарц гаргалгаа байна олох хэрэгтэй. Үнэхээр хүнийг хэлмэгдүүлсэн зүйл байвал тухайн хүний эрх зүйн байдлыг хурдан хугацаанд дээрдүүлэх хэрэгтэй. Хэнийг ч эрүүдэн шүүгээд ял тулгаж ялтан болгодог ийм асуудал хэрхэвч байж болохгүй. Энэ ардчилсан нийгэмд л лав байх ёсгүй. Энд хүн бүр хичээл зүтгэж гаргаж ажиллах ёстой. мөрөөрөө ажиллаж амьдарч байгаа иргэний эрхийг Ямар нэгэн байдлаар байдлыг дордуулахгүй гэсэн баталгаа алга. Энэ асуудлыг хуулийн байгууллага хурдан шийдэх хэрэгтэй. Хуулийн байгууллагын шийдэх асуудал.

-УИХ-ын ээлжит бус чуулганаар Авлигын тухай, Прокурорын тухай, Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Хуулийг баталсан даруйд М.Энх-Амгалан прокурорыг огцруулчихлаа гэсэн хардлага байна. Үүнээс гадна саяын баталсан хууль хэр оновчтой, зөв хууль юм бэ?

-Аливаа нэгэн субъектэд тааруулж хууль баталж байна гэдэг бол эмзэг асуудал. Хуулийн дархлаа гэж байх хэрэгтэй. Энэ хуулийн тухайд нөхцөл байдалд асуудал байгаа учир хуулийг баталсан. Хамгийн наад захын жишээ С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөн хэрэг. Эрүүдэн шүүх ажиллагаа явуулсан байхад хуулийн байгууллагын дарга нар арга хэмжээ авахгүй байна гэдэг зохимжгүй. М.Энх-Амгалан прокурорыг огцруулсан асуудлыг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас тайлбарласан байна лээ. Түүнийг нь харах хэрэгтэй.

-Эрдэнэтийн 51 хувийн асуудлыг шийдэхдээ Стандарт банканд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Эрсдэлийн сангаас 40 сая ам.долларыг өгсөн байна. Өр төлж байгаа мэт боловч хууль бус үйлдэл хийсэн хүмүүсийн өмнөөс татвар төлөгчид хариуцлага хүлээх нь зөв үү?

-Хууль шүүхийн байгууллага энэ хэргийг шалгаж байгаа юм билээ. Хэрэг ойрын хугацаанд шийдэгдэх байх. 40 сая ам.долларыг Стандарт банканд өгснөөр 51 хувь ямар ч маргаангүй Монголын төрд байгаа юм байна гэж ойлгосон. Эрдэнэт үйлдвэр баталгаа гаргаж өгсөнтэй холбоотойгоор Стандарт банканд 40 сая ам.доллар төлж байгаа юм шиг байна. Гэхдээ 40 сая ам.долларыг хохирол учруулсан нөхдүүдээр төлүүлнэ гэж Шадар сайд Бүлгийн хурал дээр мэдээлсэн. Иймээс 40 сая ам.долларыг Эрдэнэтийн Эрсдэлийн сангаас гаргаж байгаа боловч улс 40 сая ам.доллароор хохирч байна гэж ойлгож болохгүй. 40 сая ам.долларыг улсад хохирол учруулсан хүмүүсээр төлүүлэх юм байна гэсэн ойлголт авсан.

-Гэм буруутай этгээдийг тогтооно, түүгээр төлүүлнэ гэж ярьсаар өдийг хүрлээ. Цаашдаа энэ хэвээрээ байх вий гэсэн болгоомжлол байгаа шүү дээ?

-Үүнийг сая томилогдсон Улсын ерөнхий прокуророос очиж асуух хэрэгтэй. Бид мэдэхгүй шүү дээ. Ер нь УИХ-ын танхим бол шүүх, хэрэгт бүртгэл мөрдөн байцаалт явуулдаг шүүхийн танхимын ажлыг татаж авч ирж ярьдаг зүйл биш. Хууль тогтоох байгууллага. Нийгэм, ард түмний хүссэн мэдээллийг өгөх шаардлага байгаа учраас бид яриад байгаа юм.

Р.Хишигжаргал