Италийн нэрт эрдэмтэн Леонардо да Винчигийн XVI зууны үед зурсан Мона Лиза гэж хөрөг бий. Өдгөө Парисын Лувpын музейд хадгаглагддаг эл хөрөг “Гунигтайхан харж, учиртай инээмсэглэх” бүсгүйн дүр гэсэн тайлбартайгаар хүн төрлөхтний уран зургийн түүхэнд хүндтэй байр суурь эзэлсэн хэвээр байна. Үүнтэй агаар нэгэн дүр төрх орчин цагт дэлхий нийтийн анхаарлын төвд орсон нь “Мона Лизагийн инээмсэглэл” нэртэй нэгэн охины харц бүхий агшин. Гэрэл зургийн хальснаа буулгасан Ирак охины төрх дайн дажинтай улс орны ард түмэн ялангуяа ирээдүй хойч болсон хүүхдүүд нь хүртэл хэрхэн инээмсэглэхээ “мартсан”-ыг ямар нэгэн өнгө будаггүйгээр харуулснаараа хүн бүрийн анхаарлын төвд орж, эш татах бүр Мона лизатай жишиж ярих шалтгаан болсон хэрэг.
Дотоод дахь дайн дажин, тогтворгүй байдал нь одоог хүртэл намжаагүй байгааг тэрхэн хоромд буулгасан Ирак охины харц бэлхнээ илтгэсэн болохоор хүн бүрийн сэтгэлийн утсыг хөндөхийн зэрэгцээ гэрэл зургийн үнэ цэнийг улам тодотгосон байж мэднэ. Тэнд өрнөж буй үйл явдал Төв Азийн цээжинд орших цөөхөн монголчуудад мэдээж хамаагүй асуудал. Өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, шатахууны үнийн өсөлт гардаггүй л юм бол халуун цэгт, газын зурваст болж байгаа үймээн самуун, дайн дажин бидний анхаарал хандуулах сэдэв лав биш.
Гагцхүү нүдэндээ нулимс тээн, гунигтайхан харж, учиртай инээмсэглэх Ирак охины харц өнөөгийн Монголын бодит байдлыг битүүхэн мөртлөө бодитоор өгүүлэх мэт.
Үнэндээ томоохон албан тушаалтны баривчилгаа, олныг цочирдуулсан гэмт хэргийн тухай цочир мэдээлэл гарвал халаглан хүлээж авч хоромхон хугацаанд эгдүүцэл, бухимдлаа гаргахаас өөрөөр тайван амгалан, энх цагийн монголчууд өнгөрсөн хэдхэн жилийн дотор яаж өөрчлөгдөв. Дургүй хүргэсэн нэгнийг сошиал орчинд цаазын тавцанд авааччихсан юм шиг зүхэж, түүнийг нь даган алга ташин баярладаг, бусдадаа уриалдаг бүхэл бүтэн Вант улсыг бий болгожээ. Үйлдлээрээ бус үгээрээ, эвээр биш талцал, тэмцлээр дулдуйдсан тэрхүү Вант улсыг үүсгэн байгуулагчид, өргөжүүлэгчид, турхирагчид нь улстөрчид гэдгийг нийтээрээ гадарладаг атлаа өөрсдөө аялдан дагагч болж тийш хошуурч эхэлсэн нь бидний энгийн атлаа байдаг л дүр төрх мэт хүлээж авах болов. Амгалан монголчууд омголон, тайван монголчууд тэмцэгчийн дүрээр тодрох болжээ. Сэлэм, буу, алх, гавгүйгээс биш бүгдээрээ сошиал орчинд цагдаа, мөрдөгч, хууль сахиулагч, шүүгчид болцгоов.
Ерөнхийлөгч нь өлсгөлөн зарлах юм гэнэ. Араас нь УИХ-ыг тараахаа хоёрантаа мэдэгдэв. Улсаа дэлхий нийтэд шившиг болохгүйн тулд УИХ өөрсдөө тарчих хэмээх агуулга бүхий үгийг Тамгын газрын дарга нь нэмж дайв. УИХ-ын гишүүд нь хүртэл төв талбай дээрээ суулт хийж, өлсгөлөн зарлахаа мөн мэдэгдэж асан нь саяхан.
УИХ-ын дарга хэмээх бул хар чулууг төрийн өндөр сэнтийгээс ховхортол нь тэмцлээ үргэлжлүүлсэн, тэд. Хэсэг бүлгийн, бүр тодруулбал хоёр, гуравхан хүний зөрчлөөс үүдсэн Төрийн ордон дахь толхилцоон ийнхүү гудамжинд гарч суултаар эхэлж, өлсгөлөнгөөр үргэлжилж, бүр санасандаа хүрсэн билээ.
Болохгүй асуудлын эсрэг нийтээрээ нэгдэж тэмцэх нь сайн төдийгүй зүйн хэрэг. Энэ бол ардчилсан нийгмийн зарчим. Шаардах ёстой асуудал. Саарал ордондоо “зодолдож”, зөрчилддөг, хэтэвч нэгтэйгээрээ, ашиг сонирхлынхоо хүрээнд хоёр талд таанц эргэхээс өөрөөр албан өрөөнөөсөө нүүрээ ч цухуйлгах дургүй халдашгүй эрхтэй гишүүд гудамжинд гарч болохгүй зүйлийн эсрэг суулт хийж бүр өлсгөлөн зарлахаа мэдэгдсэн нь нэг талаараа сайн жишиг. Цаашид УИХ-ын гишүүд нь Төрийн ордон, чуулганы индэрээс бус ард түмнийхээ дунд ороод хууль бус зүйлийн эсрэг тэмцэх уламжлалыг үүгээр үлгэрлэхийг үгүйсгэхгүй.
Гэхдээ энэ бүх улстөржилт, сошиал орчин дахь эзэн биегүй хийрхэл, хэнээрхлээс хэн хожих вэ, үнэхээр үр дүн нь 100 хувь гарах уу. Мэдээж үгүй. Албан тушаалын дахин хуваарилалт явна, нэгийг нөгөөгөөр солино. Эцсийн дүндээ улстөрчид л хожно. Жишээ нь, УИХ-ын даргаас М.Энхболдыг буулгаж Г.Занданшатарыг томиллоо. Юу өөрчлөгдөв. Чуулганы нэгдсэн хуралдааны голын индэрт хуулийн төсөл боловсруулагчид л суудаг боллоо. Жагсаал цуглааныг оройлон тэмцсэн зарим нэг нь албан тушаал дэвшсэнийг эс тооцвол бусдаар өөрчлөгдөөгүй, гөлийсөн байдалтай буйг тэмцэгч Ж.Батзандан өөрөө хэлж орхив. Уг нь өөрөө тэдний дунд орж МАНАН хэмээх мафитай тэмцэхээ илэрхийлж явсан хамгийн тод төлөөлөл.
Гэвч ард түмэнд наалдах “ашиг” нь хумсын толионы хэмжээнд ч хүрсэнгүй. Хамгийн гол нь, энэ бүх улстөржилтөөс илүү өргөн хүрээг хамрах асуудал нийслэлийнхний өдөр тутмын амьдралд цаг минут тутамд заналхийлж байгааг дурдахгүй, түүний эсрэг тэмцэхгүй байгаа нь харамсалтай бас эмгэнэлтэй биш гэж үү.
Утаа хэмээх эзэн биегүй сэдвийг өнгөрснөөс өнөөдрийг хүртэл улиг болтол нь ярьж, бичиж, шүүмжилж ирсэн ч холбогдох албан тушаалтныг олж хариуцлага хүлээлгэсэнгүй. Тэд өөрсдөө олны өмнө гарч ирээд буруугаа хүлээж, уучлал гуйсангүй. Тэгэхийг ч хүссэнгүй. Угтаа бол хэн нэгнийг дагаж дарцаглахаас илүү өглөө бүр санаж, өдөр болгон тэмцэл өрнүүлэх ёстой асуудал нь утаа биш гэж үү.
Сошиалаар эсвэл сонгуулиар хэн нэгнээс хариуцлага нэхэж, ам асуудгаас биш утааны эсрэг нэгдэж нийлээд нийтээрээ төв талбайд цуглаж, томоохон хэмжээний акц өрнүүлсэн бил үү. Гарын арван хуруунд багтахаар цөөхөн болов уу. Тэгсэн мөртлөө улстөрчдийн шошготой жагсаал, цуглаанд хэдэн зуу, мянгаараа ирж, уриа лоозон барьж бархирцгаадаг нь сонин. Хатуухан хэлэхэд хэдхэн улстөрчдийн зориуд хаясан махан дээр Та биднийг “цөөвөр чоно” шиг шавцгааж байх зуур утаа хэмээх урилгагүй зочин үр хүүхэд, ирээдүй хойчийн маань хоолойг хэдийнэ багалзуурдаад эхэллээ. Дүүргүүдийн эрүүл мэндийн нэгдлийн ачаалал 25-110 гаруй хувь хүртлээ ачаалал нь ихэсч, түүнд хэвтэн эмчлүүлж буй хүүхдүүдийн 90 хувь нь амьсгалын замын болон хоолойны үрэвсэлтэй байгаа нь үүний бэлээхэн жишээ. Араас нь сүрьеэ хэмээх өвчин 500 сурагчтай сургуулийн 50 гаруй хүүхдэд халдварлав.
Гэтэл сайд, дарга нар нь Сонгинохайрхан дүүрэгт байсхийгээд зочилж, утаатай танилцахаас өөрөөр дорвитой шийдэлд хүрсэнгүй. Ерөнхий сайд нь ч хоёронтоо очихдоо маск зүүх уриалга гаргасныг эс тооцвол тогтсон шийдэлд хүрч, тодорхой шийдвэр гаргаж чадсангүй ээ. Нийслэлийн хамгийн утаатай бүс учраас Сонгинохайрхан дүүргийг зорьдог гэх. Үнэндээ Улаанбаатарын утааг дан ганц Сонгинохайрхан дүүргээр төлөөлүүлж, төсөөлөх боломжгүй. Чингэлтэй, Баянзүрх, Сүхбаатар гээд оргил үедээ Сонгинохайрханаас ч дутахааргүй дүүрэг, гамшгийн хэмжээнд хүрдэг бүс нэгээр тоологдохгүй олон бий.
Тэндэхийн хүүхдүүд байтугай том хүн ч өглөө, оройдоо явахад ханиалгахаас эхлээд хоолой нь боочих шахам ажилдаа очиж, гэртээ харьцгаасаар олон өвөл, хаврыг ардаа үдлээ. Бүр зарим нь нийтээрээ сүрьеэгийн халдвар авч олныг цочроов.
Ийм байхад улс орноороо улстөрчдийн албан тушаалын төлөөх зодооны дамжин өнгөрөх гүүр, хамгаалах хана хэрэм нь болсоор байх уу. Өглөө, оройдоо уугисан утаан дунд дуниартан хичээл, сургуульдаа явдаг хүүхдүүддээ уулгах сүүний мөнгө олгохыг төр, засгаас шаардаж жагсаж яагаад болохгүй гэж. Утаа хэмээх гамшгаас үүдэж хэчнээн хүүхдээ хэвлийд нь “цаазалж”, хэчнээн эхийг өнчин нулимстай үлдээж, хэчнээн хүүхдээ өвчлүүлж байж ухаарах вэ. Угаартаж, боож үхлээ гэж хаа сайгүй, дээр дооргүй шагширцгааж байгаагаас биш өдөр бүр амьсгалж байгаа утаа ирээдүйд тэр тусмаа бидний үр хүүхдэд хэрхэн нөлөө үзүүлэхийг бодож үзсэн үү.
Утаанаас үүдэлтэй хорт хавдар, тархины саажилттай, аутизмтай хүүхдүүд олноор төрж байгааг судалгаагаар тогтоож, дэлхий нийтээрээ хүлээн зөвшөөрөх болсон энэ цаг үед гамшгийн бүсэд амьдарч дадсан нийслэлчүүдийн хэдэн хувь ирээдүйд утааны уршигт багалзуурдуулах бол... Улстөрчид, УИХ-ын гишүүд одоогийн суудалдаа мөнх байхгүй ээ. Тэд ашиг сонирхлоо гүйцэлдүүлчихээд нэг л өдөр яваад өгдөг юм. Ард нь монголчууд бахь байдгаараа үлдэнэ.
Амьдрал үргэлжилдгээрээ үргэлжилнэ. Тэр үед улиг болсон утаагаа яриад суух уу, ханиад хүрсэн, хоолой нь боосон хүүхдээ тэврээд эмнэлгийн хүйтэн шалан дээр зулах эсэх нь та бидний тэмцлийн үр дүнгээс хамаарна.
Ирак охины харц шиг ирээдүйг үр хүүхдэдээ үлдээх эсэх нь улстөрчдөөс биш та биднээс л шалтгаалах болохоор тэр. Ядаж ирээдүй хойчдоо амьсгалах эрүүл агаар, итгэлтэйгээр инээмсэглэх эрхийг нь үлдээх юмсан!!!.
С.Гандөл
