УИХ-ын гишүүн Х.Нямбаатараас цаг үеийн асуудлаар тодрууллаа.

-Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр сумаас сонгогдсон төлөөлөл сум, аймгаа төлөөлөхөөр зохицуулсан. Олон сумтай аймгуудыг хэрхэн зохицуулах юм бэ?

-Хүн амын тоо, газар нутгийн хэмжээнээс хамаарч орон нутгийн сонгуулийн тухай хуулийг баталдаг. Одоогийн хуулиар ингэж зохицуулсан. Өөрөөр хэлбэл, хоёр сумтай гээд ИТХ-ын хоёр  төлөөлөгч сонгогддоггүй. Хүн амын тооноос хамаарч 21-41 төлөөлөгчийн хооронд одоогийн органик хууль зохицуулагдаж байна. Аймаг, нийслэл юунаас бүрддэг юм бэ. Гэтэл өнөөдөр орон нутгийн сонгуулийн тогтолцоо нь дүүргийн ИТХ, нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль зэргээр давхардсан бүтэцтэй. Хэдий чинээ сонгууль олон байна тэр хэрээр ард иргэд улстөрждөг. Зөв оновчтой ИТХ бий болгох үүднээс ийм зохицуулалт оруулсан. Дүүргийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч бүр улиралд таван сая төгрөгийн урамшуулал авдаг. Харин нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч 10-20 орчим сая төгрөгийн урамшуулал авдаг. Орон нутагт хуваарилагдаж байгаа төсвийн ихэнх нь ИТХ-ын урамшуулал, сонгуулийн зардалд зарцуулагддаг. Мөн тухайн орон нутагтай уялдаагүй төсвийн хуваарилалт хийгдэж байна. Дүүрэг нь төсвөө хуваарилж байна. Жишээлбэл, Баянзүрх дүүргийн ИТХ нь дөрвөн тэрбум төгрөгийн төсөв хуваарилна, тодотгол хийнэ гэж ярьж байна. Үүний талыг нь орон нутгийн хууль хяналтын байгууллагуудад хуваарилж өгнө гэсэн. Түүнчлэн НИТХ хүртэл төсөв, тодотголын асуудал ярьж байна. Ийм хоорондоо уялдаагүй асуудал их бий.

-Хэрэв Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл батлагдвал нэлээд хуульд өөрчлөлт оруулахаас өөр аргагүй болно. Хуулийн өөрчлөлтөөр орон нутаг өөрөө татварын эрх мэдэлтэй болж байгаа. Эндээс иргэд сард хоёр удаа татвар төлж магадгүй гэсэн болгоомжлол байна?

-Зарим төрлийн татварыг тогтоох эрх одоо ч орон нутагт бий. Бид суурин соёл иргэншилтэй. Хот, нийтийн аж ахуйн маш их зардал төлөвлөгддөг. Гэхдээ хэн нэгэн хүнд татвар давхардуулж оногдуулдаг тогтолцоо байх учиргүй. Учир нь Үндсэн хуулийн I бүлэгт “Монгол Улс төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл байна” гэж заасан тул татварын нэгдсэн бодлого явагдана. Мөн төлбөр хураамжийн нэгдсэн бодлого явагдана. Манай улсын татварын тогтолцоо татвар, төлбөр, хураамжаас бүрддэг. Бид асуудалд судалгаа, тооцоогүй хандаагүй. Тиймээс суурин соёл иргэншилд нийцсэн хот нийтийн аж ахуйн төлөвлөлтүүд хийх шаардлагатай байна. Тухайлбал, төвлөрсөн суурин газар бүр агаарын бохирдолтой болчихлоо. Цэвэрлэх байгууламж зөвхөн Улаанбаатарын асуудал биш бүх аймгуудад ийм асуудал тулгарч байна. Мөн хогоо хэрхэн устгах бэ гэдэг нь асуудал болоод байна. Тиймээс эдгээр асуудал руу чиглэсэн зохицуулалтыг оруулж ирэх хэрэгтэй.

-Нийслэл болон аймгийн ИТХ-ыг байхгүй болгоё. Сумаас төлөөлүүлье гэдэг саналыг орон нутгийн иргэдээс оруулж ирсэн. Тухайлбал, аль аль аймгийн иргэд ийм санал гаргасан юм бэ?

-Давхардсан тоогоор 5.5 сая санал иргэнээс ирсэн. Тиймээс тэр аймгийн иргэнээс, тийм санал гэж хэлэх боломжгүй. ИТХ гэж давхардсан төлөөлөл байгаад байгаа учраас дан төлөөлөл болгоё. Анхан шатанд суурилсан төлөөлөл нь дүүргээ удирдана. Дүүргийн нутгийн өөрөө удирдах байгууллага, нийслэлийн нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг байгуулна гэж байна. Энэ нь Европын орнуудад хэрэглэгдэж байгаа бэлэн загвар шүү дээ.

-Намын санхүүжилтийг төсвөөс гаргах асуудал тусгагдсан байсан. УИХ-д суудал аваагүй нам гэж тодорхой зааж өгөөгүй байна. Тэгэхээр улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа бүх намыг улсын төсвөөр санхүүжүүлнэ гэсэн үг үү. Төсвийн зардал нэмэгдэх юм биш үү?

-Улс төрийн намын санхүүжилтийг ил тод болго гэсэн иргэдийн санал дээр улбаалан ийм заалт оруулсан хэрэг. Өнөөдөр улс төрийн намуудын санхүүжилт далд хэлбэртэй байна. Үүнийг дагаад авлига, албан тушаалын асуудал хэтэрч байна. Тиймээс сонгуульд тодорхой босго давсан намуудын санхүүжилтийг төсвөөс шийдэж, сурталчилгааны ижил материал гаргахыг төр хариуцъя. Бусад санхүүжилтийг ил тод болгоё гэдэг агуулгатай юм. Миний хувьд Үндсэн хуулийг УИХ дангаараа батлах ёсгүй гэсэн байр суурьтай байна. Нэг, хоёрдугаар хэлэлцүүлгийг нь хийгээд ард нийтийн санал асуулгаар иргэдээр шийдүүлэх ёстой. 1945 оны аравдугаар сарын 21-ий өдөр Монгол Улс төрт ёсныхоо түүхэнд анх удаа ард нийтийн санал асуулгыг явуулж байсан. Үүнээс хойш 70 гаруй жилийн хугацаанд манай улс нэг ч удаа ард нийтийн санал асуулга явуулаагүй. Тиймээс ард нийтийн санал асуулгаар шийдэх ёстой.  

 Б.Лхам