Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Швейцарийн Холбооны улсын Давос хотод зохион байгуулсан Дэлхийн эдийн засгийн чуулганд оролцохоор энэ сарын 19-нд эх орноосоо мордсон. Жил бүр зохион байгуулдаг Давосын эдийн засгийн чуулганд Монгол Улс өндөр ач холбогдол өгдөг. 1991, 2018, 2019 онд Засгийн газрын гишүүний, 1997, 1998, 2001-2003, 2012 онд Ерөнхий сайдын, 2009-2011, 2013-2017 онд Ерөнхийлөгчийн түвшинд оролцож байсан нь үүний илрэл. Харин экологи, эдийн засаг, технологи, нийгэм, геополитик, аж үйлдвэр гэсэн үндсэн зургаан чиглэлээр өргөн хүрээний уулзалт ярилцлага өрнүүлэхээр дэлхийн улс орны төр, засгийн тэргүүн бүхий 117 улсын 3000 гаруй хүн цугласан Давост Монголын Төрийн тэргүүн хоёр жил өнжсөний эцэст очсон нь энэ байв.

Гагцхүү Давосын чуулганы уулзалтын хүрээнд зохион байгуулсан зарим хэлэлцүүлэгт оролцож, дэлхийн томоохон компанийн удирдлагуудтай албан яриа хийснийг эс тооцвол Ерөнхийлөгч Х.Баттулга зорилго биш байжээ. Харин чуулга уулзалт өндөрлөсний дараа Норвегийн Хаант улсыг зорьсон нь түүний айлчлалын гол зорилго байсан бололтой.

1.

Х.Баттулгын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн гол амлалт нь газрын хэвлий дэх баялгийг иргэдэд тэгш хүртээж, хуваарилах байв. Мөн түүнийг эзэмшиж байгаа "30 гэр бүл"-ийг зарлах, оффшор бүсэд байгаа мөнгийг эх орондоо оруулж ирэх тухай ярьсан, амласан. Иргэд үүнд нь итгэсэн, саналаа түүнд өгсөн, тав дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож тэрбээр тангараг өргөсөн.

Түүнээс хойш Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын хэлсэнчлэн байгалийн баялгийн тэгш хуваарилалт иргэдэд очсон уу гэвэл мэдээж үгүй.

Төрийн өмчит "Эрдэнэс Тавантолгой" компани анх удаагаа их наяд гаруй төгрөгийн ашигтай ажилласан ч тэрхүү мөнгийг нь Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн 414 км төмөр замын бүтээн байгуулалтад зарцуулахаар болж, өдгөө бүтээн байгуулалтынх нь ажил өрнөж байна. Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 267 км төмөр замын ажлыг бүрэн дуусгаагүй мөртлөө шинэ чиглэлд их наяд гаруй төгрөгийн өртгөөр төмөр зам барихаар болсныг эгдүүцэж хүлээн авах хэсэг олон байсан ч нэгэнт эхлүүлсэн ажлыг яаж ч үгүйсгээд нэмэр болохгүй. Ямартай ч 414 км төмөр замыг барьж ашиглалтад оруулах ажил хувь хүний амбийц, хэсэг бүлгийн эрх ашигт хүлээсэнд орох замаар Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 267 км төмөр замын араас овоолсон дахин шороо болоод үлдчих вий гэсэн айдас болгоомжлол нийгэм, улс төрийн хүрээнд хэдийнэ бий болсныг онцлоход илүүдэхгүй. Харин энэ бүх асуултад хариулт олох, туршлага судлах замаар "шипи" авах Ерөнхийлөгчийн ээлжит нүүдэл нь Норвеги байсан бололтой.

Төрийн тэргүүнээс сонгогдсон тохиолдолд иргэдийн зээлийг нэг удаа тэглэх үүргийг нэр дэвшүүлсэн АН-аасаа хүлээсэн тэрбээр тэтгэврийг нэг удаа тэглэх саналыг УИХ, Засгийн газарт оруулсан багагүй маргаан дагуулсан. Хэдийгээр Ерөнхийлөгчийн уг санал Засгийн газар, парламентаас дэмжлэг хүлээсэн ч гал унтраах зорилгоор нэг удаагийн арга хэмжээ авах нь эдийн засагт хортой үр дагавартай учраас түүнээс өөр шийдлийг эрэлхийлэх нь одоогийн Ерөнхийлөгчид чухал. Тэр нь сонгуулиар амласан газрын хэвлий дэх баялгийг тэгш хуваарилалтыг иргэдэд хүртээх байсан бололтой. Тэгэхийн тулд бодит туршлага, хөгжлийн загвар хэрэгтэй байсан нь Норвеги улс байж мэдэх. Ингэж хардах ч үндэслэлтэй. Учир нь, түүнийг тангараг өргөсөн өдрөөс хойш өнөөдрийг хүртэл хугацаанд Баялгийн сантай болох эсэх асуудал Засгийн газар, парламентын төвшинд хэд хэдэн удаа яригдсан албан ёсоор баталгаажаагүй л байна. Хаа хаанаа Норвегийн загварыг чухалчилж ярьдаг ч бодит цаасан дээр буулгасан төсөл байхгүй байгаа нь үүний илрэл.

2.

Давосоос Норвегийг зорьсон Ерөнхийлөгч Х.Баттулга албан ёсны айлчлалын эхэнд тус улсын Гадаад хэргийн яам, Сангийн яам, Төв банк, Төрийн тэтгэврийн сан буюу Баялгийн сангийн удирдлагуудтай уулзаж, чөлөөт ярилцлага өрнүүлжээ. Шалтгаан нь мэдээж тодорхой. Таван сая хүн амтай тус улсын хувьд Баялгийн сангаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Скандинавын орнуудаас хамгийн чинээлэг тус улс 2016 онд нийт 21 тэрбум ам.долларын халамж, тэтгэмжийн үйлчилгээг иргэддээ үзүүлснээрээ толгой цохьдог. Тиймдээ ч байгалийн баялгийн санг тугаа болгосон тус улсад албан ёсны айлчлал хийж Сангийн яам, Төв банк, Баялгийн сангийн удирдлагуудтай нь чөлөөт ярилцлага өрнүүлэх нь Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тэргүүн зорилго байсан болов уу. 

Уулзалтын үеэр тэрбээр “Монгол Улс 2012 оноос хойш энэ сангийн үйл ажиллагаа, менежментийг төрийн дээд түвшинд сонирхож, хамтран ажиллах сонирхолтой байгаа. Өнгөрсөн хугацаанд бид үргэлж баялгийн сангийн сайн талыг нь сонирхож байсан бол энэ удаад сөрөг болон учирч болох эрсдэлд бэлэн байхад түлхүү анхаарч баялгийн сантай болохоор эрмэлзэж байгаа” гэжээ.

Норвеги улс нь 1969 онд Монгол Улстай агаар нэг байдлаар өөрсдөө хайгуул хийж томоохон орд газруудыг /газрын тосны/ илрүүлжээ. Улмаар 1983 онд Баялгийн сан байгуулах санал гаргаж, 1990 онд хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Улмаар 2007 онд Европын хамгийн өндөр үнэлгээтэй үндэсний баялгийн сан болж, 2019 онд сангийн орлого анх удаагаа их наяд ам.доллар давсан амжилт тогтоожээ. Төвлөрүүлсэн орлогыг нь төмөр замын бүтээн байгуулалтад зарцуулахаар шийдвэрлэсэн болохоос яг л төрийн өмчит "Эрдэнэс Тавантолгой" компани нэг их наяд төгрөгийн ашигтай ажилласан шиг. 

3.

Ерөнхийлөгч болон УИХ-ын 20 гаруй гишүүний зүгээс “Стратегийн ордыг ашиглаж татвар төлсний дараах ашгийн 51 хувиас доошгүй нь төрд ногдоно” гэдэг утгатай заалтыг Үндсэн хуульд оруулахыг ш гэж шаардаж байв. Гэвч энэ заалтыг Үндсэн хуульд оруулсан бол эдийн засагт эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх байсан учраас парламент татгалзсан байдаг. Тодруулбал, “Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг ашиглахдаа байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байх зарчимд нийцүүлэн түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдож байх эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно” хэмээн тусгасан. Нэг үгээр, байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байх зарчимд нийцүүлж стратегийн ордыг ашиглахаар тусгасан нь энэ.

Нэг үгээр Үндсэн хуулийн 5.2, 5.4, 16.4 зэрэгт “нийтийн болон хувийн өмч,” “өмчлөгчийн эрх,” “аж ахуйн бүх хэвшил,” “хувийн аж ахуй эрхлэх эрх” зэрэг зарчмыг хүлээн зөвшөөрч хамгаалсан гэдгийг хуульчид хэлж байгаа юм.

Гагцхүү эдгээр зарчимд нийцүүлэн “үр өгөөжийн дийлэнх," “ард түмэн” гэж юу вэ гэдгийг хуулиар тогтоох нь УИХ-ын ажил.

Өөрөөр хэлбэл, стратегийн орд газрыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах замаар байгалийн баялгийг ашиглах, түүнээс хүртэх үр өгөөжийг иргэдэд хэрхэн хуваарилах талаар зохицуулалт бүхий төслийг тавдугаар сарын 25-наас хүчин төгөлдөр мөрдөж эхлэх Үндсэн хуулийн өөрчлөлттэй уялдуулж гаргах нь парламентын үүрэг гэсэн үг.

Гагцхүү үүнээс урьтаж дэлхийн улс оронд Баялгийн сангийн үйл ажиллагаагаараа жишиг болохуйц Норвегийг Төрийн тэргүүний хувиар зорьж, тэндээс туршлага судлахыг Ерөнхийлөгч Х.Баттулга илүүд үзсэн нь энэ бололтой. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Давосыг зорьсон нь шалтгаантай байжээ гэж зориуд тодотгосон нь ч үүнтэй холбоотой. Чухамдаа Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Норвегиос судалдсан туршлагаа эх орондоо ямар замаар хэрэгжүүлэх нь түүний санаачилж УИХ-д өргөн барих хуулийн төсөл эс бөгөөс өөрийнх даргалдаг Үндэсний байдлын зөвлөлөөс гарах зөвлөмжөөс илүү тодорхой болох биз ээ. 

Г.Эрхэс