УИХ-ын гишүүн Ж.Бат-Эрдэнэтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Манай улсад ядуурал, ажилгүйдэл 30 хувьд хүрсэн гэж эдийн засагчид ярьж байна. Мөн төсвийн мөнгө үргүй зарцуулагддаг талаар шүүмжлэл их байдаг шүү дээ. Ер нь ажлын байрыг бий болгох, нэмэгдүүлэх, иргэдийн амьжиргааг сайжруулах талаар төрөөс юу хийх ёстой юм бэ. Зүгээр бэлэн мөнгө тараах нь зөв юм уу?

-Ажлын байрыг бий болгохын тулд аж ахуйн нэгж дээр л тулгуурлаж ажиллах ёстой. Үүний тулд аж ахуйн нэгжийнхээ үйл ажиллагааг дэмжих хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, өөр аж ахуйн нэгжүүд бий болгох, хөдөлмөр эрхлэх бололцоотой зүйл рүү хөрөнгө оруулалт хийх ёстой. Энэ нь буцаад жижиг, дунд үйлдвэрлэл болж ирнэ. Өөрөөр хэлбэл, баялгаас орж ирж байгаа хөрөнгө оруулалт аж ахуйн нэгж, иргэд рүү чиглэх ёстой. Эцсийн эцэст иргэдэд гар дээр нь бэлэн мөнгө өгөхөөс илүүтэй хөдөлмөрлөх, цалин авах, бизнес эрхлэх бололцоог нь нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Хэрэв төр татвар дээр бүрддэг юм бол татварынхаа суурийг өргөжүүлэх бололцоот алхмыг хийх шаардлагатай байгаа юм.

-Төсвийн хөрөнгө оруулалтаар зарцуулагдаж байгаа мөнгө орон нутгийн иргэдийн амьдрах орчинд таатай болгох талаар зарцуулагдаж чадаж байна уу?

-Тухайн сумд зам, талбай барихын тулд улсын хөрөнгө оруулалт зайлшгүй шаардлагатай. Цэцэрлэг, сургууль, эрүүл мэндийн зэрэг барилга байгууламж барьж байгуулах гээд үйлчилгээ авах боломж бололцоог хангах ёстой. Гэтэл төр иргэдээ тэжээх гэж яваад байгаагаас хөдөлмөр эрхлэх боломжийг нь хангаж өгөхгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, иргэдээ сайн сайхан байлгах боломжийг нь хангахаас илүүтэй амьдралд нь хутгалдаад яваад байна. Үүний оронд амьдрах бололцоог нь хангачихвал тухайн хүн эрүүл мэнд, боловсролоо аваад явна. Цаашлаад нийгэм рүү хандах хандлага нь хүртэл өөр болно. Энэ бол нийгмийг хөгжүүлэх суурь нь юм.

Эдийн засгийн хөрөнгө оруулалт гэж яриад байна. Өнөөдөр төр татвар төлөгчдөөс авсан хөрөнгийн нэг хэсгээр тэтгэвэр хангамжаа төлөөд нөгөө хэсгээрээ хөрөнгө оруулалт оруулж байна л даа. Тэгээд сургууль, цэцэрлэг гээд барих гэхээр дахиад татвар төлөгч нь авдаг. Ингээд тэрүүхэн тэндээ тендер дээрээ эргэлдэж амьдраад байгаа байхгүй юу. Уг нь эргэж хараад өөр баялгийг бүтээх ёстой биз дээ. Жишээ нь, малчид бол цэвэр баялаг бүтээгчид юм. Малаа үржүүлж,  үр шимийг эргэлтэд оруулан орлоготой болдог. Гэвч манай улсын баялаг бүтээдэг хэсэг улам бүр л хумигдаж байна.

-Татварын орлогыг бүрдүүлж байгаа гол салбар уул уурхай байдаг. Гэтэл орон нутгийн иргэд уул уурхайгүй амьдармаар байна гэж тэмцэл их өрнүүлж байна. Нэг үгээр бол уул уурхайгаас залхсан нь харагдаж байна?

-Энэ харилцааг ойлгуулах ёстой. Уул уурхайгаас олсон орлогын тэдэн хувийг танай аймаг, сумд ийм байдлаар зарцуулна. Тэдийг нь улсын төсөвт оруулна гээд тайлбарлаж өгөх ёстой. Зөв ойлгосон иргэд хяналтаа зөв тавьж эхэлнэ. Нөгөөтээгүүр, Уул уухайн яам зэргээс эхлээд холбогдох байгууллагууд хяналтаа зөв тавьж явах ёстой. Жишээ нь, алт хилээр гараад явчихав уу яав гээд цагдаа, тагнуулаа хяна гээд байдаг. Гэтэл ухаад гаргаж байгаа газар нь яагаад хянаж болдоггүй юм. Шууд сорьцлоод танай компани тэдэн кг алт олборлолоо. Үүнийгээ тоо хэмжээгээр нь Монголбанкинд тушаа гэж хэлж болно шүү дээ. Гэтэл үүн дээрээ хяналт тавиугүй байж гараад явсан хойно нь хил гааль дээр хяналт тавьсангүй гэх юм.

-УИХ-ын сонгуулийн мандатын тойргийн асуудлаар та байр ямар байр суурьтай байна вэ?

-УИХ-ын сонгуулиар нийслэл 29 тойрог, 24 мандаттай болж байна. Сонгуулийн тухай хуулийн гол өөрчлөлт нь хүн амын тоонд харьцуулсан зохицуулалт юм. Энэ хүрээнд дөрвөн аймгийн асуудал яригдаж байгаа. Тухайлбал, Сүхбаатар, Дундговь, Говь-Алтай, Булган зэрэг аймгийн мандатыг 2016 оны сонгуулиар нэг, нэг болгосон. Үүнийг буцаад хүн амтай нь харьцуулаад хоёр болгох асуудал яригдаж байна. Мөн нийслэлийн хоёр тойргийг дунд нь хуваах бодлого явж байх шиг байна. Түүнчлэн захын гурван дүүргийг нэг тойрог болгох хуваарилалтад хийгдэж байна.

-Нийслэлийн хоёр мандатыг орон нутаг руу шилжүүлнэ гэж яриад байсан шүү дээ?

-Мандатын тоог хуваарилах асуудалд бараг өөрчлөлт ороогүй. Өгсөн мандатынхаа тоог л буцааж татаж байна.

-АН-аас тэтгэврийн доод хэмжээг 500 мянган төгрөг болгох хуулийн төсөл Засгийн газарт өргөн барьсан байна. Тэтгэврийн доод хэмжээг огцом өсгөх боломж бололцоо манай улсад бий юу?

-Уг нь зөв. Дээр хэлсэнчлэн иргэдийнхээ амьжиргааг сайжруулах талаар анхаарах ёстой. Тиймээс иргэдийн хөдөлмөр эрхлэх боломжийг нэмэгдүүлэх, цалингийн доод хэмжээг дээшлүүлэх, тэтгэврийн доод хэмжээг өсгөх зэрэг шаардлагатай байна. Тэтгэврийн зээлийг тэглэлээ. Энэ нь нэг талдаа доголтой асуудал гэж хараад байгаа юм. Уг нь энэ хэмжээний мөнгийг уул уурхайн орлогоос татах боломж бий. Баялгийн сан бий болгоод тэтгэврийн доод хэмжээ болон хөдөлмөрийн хөлсийг нэмэгдүүлэх боломж байсан. Нөгөөтээгүүр, буцаад эдийн засгаа сэргээх, төрөлжүүлэх арга хэмжээг давхар авахгүй бол болохгүй байна. Тэгж байж бусад хөрөнгө оруулалт орж ирнэ. Улмаар татварын сан нэмэгдэнэ. Яг үнэндээ саарал байшингаасаа их юм хийгээд байна гэж яриад байгаа боловч иргэдэд үнэлэгдэхгүй байна. Учир нь иргэдийн амьдрал өөрчлөгдөхгүй байна шүү дээ.  

Б.Лхам